Aleksander Rypiński – Wikipedia, wolna encyklopedia
Aleksander Radwan Rypiński (ur. 10 września 1809[1][2] w majątku Stajki k. Witebska[3], zm. 8 listopada 1886 w Strohanach w gub. witebskiej[4]) – powstaniec listopadowy, działacz emigracyjny, pamiętnikarz[5], wolnomularz, dwujęzyczny poeta polsko-białoruski[6][7], tłumacz, etnograf[8], towiańczyk.
Młodość i powstanie listopadowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Aleksander_Rypi%C5%84ski.jpg/220px-Aleksander_Rypi%C5%84ski.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Rypinski.jpg/220px-Rypinski.jpg)
Urodził się w majątku Stajki k. Witebska, jako syn Feliksa Rypińskiego[9] i Elżbiety Zbrożek[10]. Nauki pobierał w Witebsku.
29 grudnia 1828 wstąpił w szeregi armii rosyjskiej, w której służył jako podchorąży 7 Rewelskiego Pułku Piechoty. Od 15 stycznia 1829 był uczniem szkoły w podchorążych w Dyneburgu. Brał udział w powstaniu listopadowym, w którym służył w 7 Pułku Piechoty Liniowej w stopniu podporucznika[11] (od 15 VI). Wspólnie z Emilią Plater, Lucjanem Platerem i innymi podchorążymi z Dyneburga opracowywał (niezrealizowane) plany ataku na tamtejszą twierdzę[12]. 13 lipca przeszedł wraz z gen. Antonim Giełgudem do Prus, gdzie został internowany[10].
Na emigracji
[edytuj | edytuj kod]Po upadku powstania listopadowego udał się wraz z tysiącami rodaków na emigrację do Europy zachodniej, m.in. do Francji i Anglii. W Paryżu pracował m.in. jako rysownik[10]. Tu też spisał pamiętniki, wydane częściowo przez F. Wrotnowskiego. W roku 1838 przekazał nowo powstałej Bibliotece Polskiej w Paryżu 28 portretów ze swojej prywatnej kolekcji[13].
Organ Towarzystwa Demokratycznego Polskiego – „Demokrata Polski” – w wydaniu z 9 VI 1842 wymienia Rypińskiego jako jednego z „celniejszych uczniów” Andrzeja Towiańskiego. Podpis Rypińskiego figuruje pod listem otwartym towiańczyków do ministra spraw wewnętrznych Francji - Tanneguya Duchâtela[14]. W piśmie tym członkowie Koła Sprawy Bożej wyrażali ubolewanie z powodu wydalenia z Francji ich przywódcy – Andrzeja Towiańskiego.
W 1846 przeniósł się do Londynu[10], gdzie pracował jako nauczyciel rysunku, języków obcych i matematyki. Uprawiał także fotografię (Robert Bielecki zalicza Rypińskiego do grona jednego z pierwszych polskich fotografów[10]). Był jednym ze współzałożycieli organizacji wolnomularskiej działającej w Londynie - Polish National Lodge[15]. W 1850 wstąpił do Grona Historycznego Polskiego. W dzielnicy Tottenham, przy 5 Grove Place[16], Rypiński założył drukarnię[17], w której drukował m.in. własne utwory (Poezje Aleksandra Rypińskiego pisane na pielgrzymstwie[6] - jeden z egzemplarzy Rypiński ofiarował, z dedykacją, Adamowi Mickiewiczowi[18]), a także 6 wydań „Demokraty Polskiego” (październik-grudzień 1852)[19]. Zerwał współpracę z TDP na skutek zabiegów Towarzystwa Literackiego Przyjaciół Polski w Londynie[20]. W 1857 sprzedał drukarnię Zenonowi Świętosławskiemu[10]. Pod koniec życia skorzystał z amnestii carskiej, powrócił w rodzinne strony; zamieszkał i zmarł w Strohanach, w powiecie witebskim.
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Był autorem etnograficznego dziełka Białoruś (Paryż, 1940)[21], ballady białoruskiej Naczyścik i wielu innych utworów poetyckich. Jako pierwszy poświęcił się badaniom całokształtu białoruskiej poezji ludowej. Badał także folklor ukraiński. Ponadto pozostawił po sobie Krótki Rys Historyi Powstania Powiatu Dziśnieńskiego w Litwie, w Gubernii Mińskiej[11].
Poniższy wybór dzieł literackich Rypińskiego sporządzony został w oparciu o listę prof. Mikołaja Chaustowicza z Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego:
- Białoruś[22] (Paryż, 1840)
- Wiersz do jenerała Dembińskiego[23](Londyn, 1852)
- Polska, poemat J.C. Fergusona.[24] Z angielskiego przełożył A. R. (Londyn, 1852)
- Raj i Peri. Poemat wyjęty z Lalli-Ruk, pana T. Moore z jego popiersiem[25]. Z angielskiego przełożył Alexander Rypiński (Londyn, 1852)
- Wiersz do Xięcia Adama Czartoryskiego[26] (Londyn, 1853)
- Poezije Alexandra Rypińskiego, pisane na pielgrzymstwie[27][28]. (Z muzyką i rycinami) (Londyn, 1853)
- Poezije Alexandra Rypińskiego, pisane na pielgrzymstwie. Związ IIgi. Ozdobiony Skałorytami. Londyn, 1853. Cisk i nakład autora.
- Nasze więc górą! Śpiew historyczny[29] (Londyn, 1853)
- Sierżant filozof. Lejenda. Albo sen o przechodzieniu dusz. (Pogańskie Metempsychosis). Zabytek z dawnej wojenki[30]. Napisał Alexander Rypiński. Wyjątek z drugiego sszytu jego Poezij. S popiersiem Autora (Londyn, 1854)
- Niaczyścik, ballada białoruska[31]
- Wiersz do pułkownika Krystyna Lacha Szyrmy[32] (Londyn, 1857)
- Dwoje objawień. Poemat dziejowy (Londyn, 1857)
- Kilka pieśni okolicznościowych[33] (Londyn, 1857)
- Zakwefiony Prorok Korazanu. Poemat wyjęty z Lalli-Ruk. Z angielskiego na ojczasty język przełożył Alexander Rypiński, z rycinami. Londyn 1857(?)
- The Sergeant Philosopher, a Legend, po angielsku
- Tenże Sierżant w dwóch językach: polskim i angielskim
- Lieut. A. Rypiński’s Three Short Polish Poems on the last war with Russia
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Robert Bielecki , Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. III, 1998, s. 426 .
- ↑ Pamiętniki i listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795–1918. Materiały do katalogu, t. I, Pamiętniki rękopiśmienne i drukowane, Kielce: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, 2017, s. 60 .
- ↑ Aleksander Rypiński , Poezije Alexandra Rypińskiego, pisane na pielgrzymstwie. (Z muzyką i rycinami), związ I, Londyn 1853 .
- ↑ Метрическая книга Витебского костела об умерших. 1874–1893 гг., НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1262, арк. 107 адв .
- ↑ Henryk Żaliński , Kraj, Emigracja, Niepodległość, Kraków 2006, s. 68 .
- ↑ a b Po Powstaniu Listopadowym [online], anglia.polskienoclegi.info [dostęp 2018-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-20] (pol.).
- ↑ Administrator, Jan Orłowski - Julian Laskowski i jego Białoruski bandurzysta [online], pisarze.pl [dostęp 2018-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-20] (pol.).
- ↑ Witebsk i Witebszczyzna, „Ziemia. Tygodnik krajoznawczy ilustrowany” (29), Rok III, 13 lipca 1912, s. 474 .
- ↑ Mikołaj Chaustowicz , Szlakami ku białoruskości. Szkice, artykuły, eseje, Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 281 .
- ↑ a b c d e f Robert Bielecki , Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. III, Warszawa 1998, s. 426 .
- ↑ a b Pamiętniki i listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795–1918. Materiały do katalogu, t. I, Pamiętniki rękopiśmienne i drukowane, Kielce: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, 2017, s. 395 .
- ↑ Barbara Noworolska , Legenda i prawda o Emilii Plater, „Styk. Kultura i nie tylko” (10 (20)), Białystok, listopad 1993, s. 24 .
- ↑ l (wyd.), „Konterfekty królewskie ze zbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu”, „www.gdansk.pl” [dostęp 2018-02-19] (pol.).
- ↑ Zofia Makowiecka , Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Października 1840 - Maj 1844, 1968, s. 323 .
- ↑ Maria Danilewicz , Anglo-Polish Masonica, „The Polish Review”, 15, No. 2, 1970, s. 28 .
- ↑ PAKU & PLST , Nasze więc górą! : śpiew historyczny [Aleksander Rypiński] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE [online], 4 czerwca 2015 [dostęp 2018-02-19] .
- ↑ Ksenia Kostenicz , Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Styczeń 1850 - 26 listopada 1855, 1978, s. 585 .
- ↑ Ksenia Kostenicz , Kronika życia i twórczości Mickiewicza, 1978, s. 298 .
- ↑ Bolesław Limanowski , Historia demokracji polskiej, t. II, 1946, s. 245 .
- ↑ Alina Barszczewska-Krupa , Reforma czy rewolucja, 1979, s. 271 .
- ↑ slownuk11 - 0403.htm [online], www.podole.republika.pl [dostęp 2018-02-19] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-17] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Białoruś : kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Do jenerała Dembińskiego, przy obiedzie danym mu w Londynie w Cremornie-Garden, po jego powrocie z Węgier : improwizacija [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Polska : poemat [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Raj i Pery : poemat wyjęty z Lalli Ruk pana Tomasza Mora, z jego popiersiem [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Wiersz do xięcia Adama Czartoryskiego : przy uczcie danej mu w Londynie na St.-James's Street przez grono historyczne polskie dnia 11 lipca 1853 roku [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Poezije Alexandra Rypińskiego : pisane na pielgrzymstwie. Z. 1. [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Poezije Alexandra Rypińskiego : pisane na pielgrzymstwie. Z. 2. [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Nasze więc górą! : śpiew historyczny [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Sierżant filozof : lejenda albo Sen o przechodzeniu dusz : (pogańskie metempsychosis) : zabytek z dawnej wojenki [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Niaczyścik : ballada białoruska : (wyjątek z jego Poezij), wyd. [1853] [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Wiersz do pułkownika Krystyna Lacha Szyrmy, prezesa grona historycznego polskiego w Londynie, przy przyjacielskiej uczcie danej mu przez członków tegoż grona [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Aleksander Rypiński , Kilka pieśni okolicznościowych [online], polona.pl [dostęp 2021-01-28] .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zobacz zbiór prac tego autora w Wikilivres (dawniej Bibliowiki)
- Dzieła Aleksandra Rypińskiego w bibliotece Polona