Cebula zwyczajna – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Cebule cebuli zwyczajnej | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek | cebula zwyczajna |
Nazwa systematyczna | |
Allium cepa L. Sp. Pl. 1: 300. 1753[3] |
Cebula (Allium cepa L.) – zwyczajowa nazwa warzywa należącego do rodziny amarylkowatych. Prawidłowa nazwa botaniczna to czosnek cebula, jest to bowiem gatunek należący do rodzaju czosnek. W użyciu jest jednak głównie nazwa cebula. Inne używane nazwy to: cebula ogrodowa, cebula zwyczajna, dymka, skulibaba[4].
Historia uprawy
[edytuj | edytuj kod]Obecnie cebula nie występuje już w stanie dzikim, jako warzywo natomiast uprawiana jest niemal we wszystkich krajach[5]. Pochodzi prawdopodobnie z Azji Środkowej, uprawiana jest od bardzo dawna. Rysunki cebuli znajdowane są na wykopaliskach w Palestynie pochodzących z epoki brązu sprzed około 5000 lat p.n.e. Nie wiadomo, czy była wówczas uprawiana, czy tylko zbierana, większość naukowców jest jednak zdania, że mogła być uprawiana już wówczas: jest bowiem łatwa do uprawy i przechowywania[6]. Na pewno była uprawiana w Starożytnym Egipcie co najmniej 3200 lat p.n.e. Malowidła na płaskorzeźbach egipskich oraz teksty na grobowcach wskazują, że spożywano ją w dużych ilościach. Podczas budowy piramidy Cheopsa na zakup cebuli dla robotników wydano 1600 talentów, co było kwotą ogromną. Resztki cebuli znajdowane są pomiędzy zwojami bandaży, którymi w Starożytnym Egipcie owijano mumie, a czasami w oczodołach mumii. Cebula miała wówczas bardzo duże znaczenie gospodarcze, często znajduje się na egipskich wykazach podatkowych[5]. Również starożytni Rzymianie regularnie jedli cebulę i uprawiali ją w swoich ogrodach. W Ameryce cebulę przywiezioną przez osadników z Europy zaczęto uprawiać od 1648 r., później okazało się, że Indianie wcześniej już znali i zjadali różne dzikie gatunki miejscowych cebul[6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Łodyga
- Jest bardzo skrócona (tzw. piętka). Kwiatostany wynoszone są w górę na dętych głąbikach, bardzo podobnych do liści. Głąbiki nad cebulą przechodzą przez tzw. łodygę pozorną, czyli rurkę tworzoną przez zwinięte i skrócone liście asymilacyjne.
- Liście
- Częścią jadalną cebuli są mięsiste pochwy liściowe (białe, fioletowe, żółte) tworzące w dolnej części rośliny cebulę – organ spichrzowy. Z cebuli wyrastają także liście asymilacyjne – zielone, obłe i dęte. Są one rzadziej spożywane – jako zamiennik liści szczypiorku.
- Kwiaty
- W drugim roku uprawy cebula wykształca pędy kwiatostanowe (głąbiki) wysokości 90–190 cm zakończone kulistymi baldachami zawierającymi 50–1000 kwiatów.
- Owoce
- Torebki zawierające zwykle 6 trójgraniastych czarnych pomarszczonych nasion (250–370 szt./g).
- Korzeń
- Cebula wytwarza wiązkowy system korzeniowy sięgający 30–40 cm.
- Cebula zwyczajna
- Przekrój podłużny przez cebulę (odmiana czerwona).
- Pęd i kwiatostan
- Dwie odmiany cebuli – czerwona i biała
- Słodka cebula krymska
Biologia
[edytuj | edytuj kod]Roślina dwuletnia, rzadziej bylina.
Wartość odżywcza i lecznicza
[edytuj | edytuj kod]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Dane liczbowe na podstawie: USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version[7] Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[9] |
W roślinie, a w szczególności w cebuli (część morfologiczna) występują olejki lotne, m.in. dwusiarczek alilo-propylowy o charakterystycznym zapachu oraz inne siarczki i związki alkilowe. Oprócz substancji podanych w tabeli powyżej występują ponadto: enzymy, saponiny, flawonoidy (izoramnetyna[7], kwercetyna), pektyna, sole krzemu[4]. Cebula ma silne właściwości fitoncydowe, stąd szeroko wykorzystywana jest w medycynie ludowej i fitoterapii[10]. W leczeniu wykorzystuje się całe świeże cebule, liście oraz sok. Dla celów leczniczych można wykorzystywać cebulę przez cały jej okres wegetacyjny[4].
Działanie: dezynfekujące, obniżające ciśnienie tętnicze krwi, moczopędne, poprawiające przemianę materii, wykrztuśne[4]. Zawarta w cebuli kwercetyna ma działanie antyoksydacyjne, przeciwalergiczne, przeciwwirusowe, przeciwzapalne i stymuluje układ odpornościowy[11].
Łzawienie przy krojeniu
[edytuj | edytuj kod]Cebula zawiera enzym LFS, który po zmieszaniu z zawierającymi siarkę kwasami sulfonowymi przekształca je w lakrymator LF. Lakrymator samorzutnie przekształca się w 1-sulfinylopropan, który wydzielony do powietrza przy krojeniu cebuli podrażnia śluzówkę oczu, a to powoduje łzawienie[12].
Wewnątrz komórek cebuli znajdują się prekursory kwasu sulfenowego[12], które po uszkodzeniu komórek i zetknięciu z obecnymi w wakuolach cząsteczkami alliiny tworzą lotną substancję drażniącą oczy[13].
Uprawa
[edytuj | edytuj kod]- Wymagania
- Cebula jest rośliną klimatu umiarkowanego, optymalna temperatura kiełkowania wynosi 20 °C, choć kiełkuje już przy 5 °C.
- Ze względu na płytki system korzeniowy roślina wrażliwa jest na niedobór wody.
- Powinna być uprawiana w drugim roku po nawożeniu obornikiem i nie częściej niż co 3–4 lata na tym samym stanowisku.
- Najwyższy plon cebuli uzyskuje się na glebach próchniczych, lessach, madach; nie udaje się na gruntach podmokłych i kwaśnych (optymalnie 6,5-7,0 pH).
- Jest bardzo czuła na brak w glebie składników pokarmowych takich jak azot (brak wzrostu, żółknięcie), fosfor (powolny wzrost), potas (brązowienie wierzchołków szczypioru)[14].
- Choroby
- wirusowe: mozaika ogórka na cebuli, żółta karłowatość cebuli, żółtaczka astra na cebuli,
- bakteryjne: bakterioza cebuli, bakteryjna nekroza liści cebuli, mokra zgnilizna,
- wywołane przez lęgniowce i grzyby: alternarioza cebuli, antraknoza cebuli, biała zgnilizna cebuli, fuzaryjna zgnilizna cebuli, głownia cebuli, mączniak rzekomy cebuli, różowa zgnilizna korzeni cebuli i pora, zielona zgnilizna czosnku, zgnilizna szyjki cebuli[15].
Wybrane odmiany
[edytuj | edytuj kod]- ‘Dako’ – cebule duże, spłaszczone, jasnożółte; smak łagodny; średnio wczesna[14].
- ‘Rawska’ – cebule kuliste, słomkowe lub słomkowobrązowe; smak łagodny; późna[14].
- 'Sochaczewska' – cebule duże (130–140 g), kuliste lub nieco wydłużone, okryte dobrze przylegającą łuską o ciemnosłomkowej barwie, smak łagodny, bogate w witaminę C, dobrze przechowujące się przez zimę[16].
- ‘Wolska’ (podobne 'Czerniakowska', 'Kutnowska', 'Sochaczewska', 'Warszawska') – cebule nierówne o różnych kształtach; smak łagodny; średnio późne lub późne; dobrze się przechowują; twórcą tej odmiany był Czesław Zajkowski – przed wojną posiadacz gospodarstwa ogrodniczego na warszawskiej Woli u zbiegu ulic Wolskiej i Elekcyjnej[14].
- ‘Żytawska’ – cebule średniej wielkości, spłaszczone, słomkowożółte; smak ostry; późna[14].
- 'Red Baron' – cebule czerwone; smak łagodny.
Odmiany botaniczne:
- cebula kartoflanka (Allium cepa L. var. agregatum Don.) – odmiana ta tworzy gniazda składające się z kilku, kilkunastu cebul o łagodnym smaku; ma mniejsze wymagania glebowe; rzadko wytwarza pędy kwiatostanowe[17].
Mieszańce międzygatunkowe:
- cebula wielopiętrowa (Allium ×proliferum (Moench) Schrad. ex Willd.) jest krzyżówką A. fistulosum × A. cepa[18],
- A. ×cornutum (Clementi ex Visiani, 1842) jest triploidalnym mieszańcem A. cepa, A. pskemense i A. roylei[19].
Inne:
- cebula dymka – małe cebule przeznaczone do sadzenia (najczęściej), a także marynowania i konsumpcji na surowo,
- cebula szalotka (właśc. czosnek askaloński, Allium ascalonicum L.),
- cebula cukrowa – odmiany o słodkawym, delikatnym smaku.
Udział w kulturze
[edytuj | edytuj kod]- W Biblii cebula wymieniona jest dwa razy. W Księdze Liczb z cytatu (11,5) dowiadujemy się, że Izraelici podczas ucieczki z Egiptu do Ziemi Obiecanej bardzo tęsknili za cebulą, której nie mieli na pustyni. Świadczy to, że cebula była wówczas w Egipcie warzywem popularnym i lubianym[5].
- Dla starożytnych Egipcjan cebula symbolizowała życie wieczne, z tego też powodu umieszczali ją w mumiach. Np. mumia faraona Ramzesa IV miała cebule w oczodołach, kapłani często rysowani byli z cebulą w ręce[6].
- W Starożytnej Grecji sportowcy jedli duże ilości cebuli. Wierzono, że wydatnie poprawia ona sprawność fizyczną. Gladiatorzy rzymscy przed walką na arenie nacierali mięśnie cebulą i oliwą[6].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-09] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2015-02-03].
- ↑ a b c d Leszek Marek Krześniak , Apteczka Ziołowa, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1988, ISBN 83-217-2738-7, OCLC 69542928 .
- ↑ a b c Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- ↑ a b c d History of Onions. [dostęp 2015-02-14].
- ↑ a b „11282, Onions, raw” [Scientific Name: Allium cepa]. „USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 28, full version”, wrzesień 2015, wersja poprawiona maj 2016. Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA). (ang.). (zob. zarchiwizowany wyciąg HTML).
- ↑ a b (na podstawie USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 21), Onions, raw Nutrition Facts & Calories, [w:] Self Nutrition Data [online], Condé Nast. [dostęp 2016-09-29] .
- ↑ Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.).
- ↑ Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin leczniczych. Warszawa: PWRiL, 1983, s. 195. ISBN 83-09-00678-0.
- ↑ Jiri Mlcek i inni, Quercetin and Its Anti-Allergic Immune Response, „Molecules (Basel, Switzerland)”, 21 (5), 2016, DOI: 10.3390/molecules21050623, ISSN 1420-3049, PMID: 27187333, PMCID: PMC6273625 [dostęp 2021-09-06] .
- ↑ a b Josie A. Silvaroli i inni, Enzyme That Makes You Cry–Crystal Structure of Lachrymatory Factor Synthase from Allium cepa, „ACS Chemical Biology”, 2017, DOI: 10.1021/acschembio.7b00336, ISSN 1554-8929 [dostęp 2017-09-09] .
- ↑ Margit Kossobudzka , Dlaczego płaczemy, krojąc cebulę? [online], wyborcza.pl, 7 września 2017 [dostęp 2017-09-09] .
- ↑ a b c d e Eugeniusz Kołota, Marian Orłowski, Maria Osińska: Warzywnictwo. Podręcznik dla studentów Akademii Rolniczych. Wrocław: Wydawnictwo Akademii Rolniczej we Wrocławiu, 1994. (pol.).
- ↑ Zbigniew Borecki , Małgorzata Solenberg (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017, ISBN 978-83-948769-0-6 .
- ↑ J. Wolińska (red.), Warzywnictwo dla Zasadniczych Szkół Ogrodniczych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1979, s. 296-298, ISBN 83-09-00170-3 .
- ↑ Antoni Małachowski: Warzywa cebulowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 157–160. ISBN 83-09-01446-5.
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-06].
- ↑ Željana Fredotović, Ivica Šamanić, Hanna Weiss-Schneeweiss, Juraj Kamenjarin i inni. Triparental origin of triploid onion, Allium × cornutum (Clementi ex Visiani, 1842), as evidenced by molecular, phylogenetic and cytogenetic analyses. „BMC Plant Biology”. 14 (1), s. 24, 2014. DOI: 10.1186/1471-2229-14-24. ISSN 1471-2229. (ang.).
- BioLib: 41980
- EoL: 1084354
- EUNIS: 188778
- Flora of China: 200027457
- Flora of North America: 200027457
- FloraWeb: 10030
- GBIF: 2857697
- identyfikator iNaturalist: 48592
- IPNI: 527795-1
- ITIS: 42720
- NCBI: 4679
- Plant Finder: 282056
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-295261
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:527795-1
- Tela Botanica: 2972
- identyfikator Tropicos: 18401646
- USDA PLANTS: ALCE
- CoL: 667JH