Dominium wodza Roi Maty – Wikipedia, wolna encyklopedia
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |
![]() Cmentarz na wyspie Artok z grobem ostatniego wodza noszącego tytuł Roi Maty | |
Państwo | |
---|---|
Typ | kulturowy |
Spełniane kryterium | III, V, VI |
Numer ref. | |
Region[b] | Azja i Pacyfik |
Historia wpisania na listę | |
Wpisanie na listę | 2008 |
Położenie na mapie Vanuatu ![]() | |
![]() | |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Fele%27s_Cave.jpg/240px-Fele%27s_Cave.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Fels_Cave_Drawings_1.jpg/240px-Fels_Cave_Drawings_1.jpg)
Dominium wodza Roi Maty (ang. Chief Roi Mata’s Domain) – miejsca na wyspach Efate, Lelepa i Artok w prowincji Shefa Vanuatu związane z życiem i śmiercią ostatniego naczelnego wodza noszącego tytuł Roi Maty (XVI–XVII w.) obejmujące m.in. jego rezydencję oraz miejsca śmierci i pochówku; wpisane w 2008 roku – jako pierwszy obiekt na terenie Vanuatu – na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Roi Mata
[edytuj | edytuj kod]Roi Mata to tytuł nadawany głównemu wodzowi w środkowym Vanuatu (m.in. Efate i Shepherd Islands)[1]. Pojawił się wraz z przybyciem nowych wodzów na Efate ok. 800–1000 roku[2]. Chociaż tytuł nosiło wielu wodzów, to w przekazach ustnych ich czyny przypisywane są jednej osobie – Roi Macie[1][2]. Po śmierci ostatniego Roi Maty nikt nie używał tego tytułu przez ponad 400 lat[1]. Roi Mata miał być obdarzony specjalną mocą nazywaną natkar[1].
Legendy
[edytuj | edytuj kod]Najwcześniejsze legendy opowiadają o przybyciu pierwszego Roi Maty – dowódcy łodzi, który założył osadę na wyspie Efate i przejął kontrolę nad większą częścią wyspy, instalując w tubylczych wioskach podporządkowanych mu wodzów[1]. Sam Roi Mata miał osiąść w północno-zachodniej części Efate[1].
Kolejne legendy traktują o życiu ostatniego wodza noszącego tytuł Roi Maty, skupiając się na trzech wydarzeniach[1]:
- Pierwszy rodzaj opowieści dotyczy matrylinearnego systemu klanowego zwanego naflak i uczt pokoju natamwate jako sposobów zakończenia Wielkiej Wojny na Efate[1]. Wprowadzony przez Roi Matę system naflak był matrylinearnym system przynależności klanowej, systemem tożsamości, który zakazywał prowadzenia wojny w ramach naflaku[1]. Dzieci należały do tego samego naflaku co ich matka[1]. System wprowadził sieć aliansów bazujących na linii pokrewieństwa, a nie wyłącznie na wąskiej przynależności do jednej osady[1]. Roi Mata nadał każdemu naflakowi własny symbol totemiczny[1]. Wprowadzenie systemu naflaków uznawane było za główną zasługę Roi Maty w procesie zakończenia długoletnich konfliktów wewnętrznych na wyspie – okresu Wielkiej Wojny na Efate[1].
- Drugi rodzaj opowieści dotyczy przygód Roi Maty, kiedy jego łódź została zniesiona z kursu, a on sam – nierozpoznany – dostał się do niewoli u wodza Ti Vaitini, skąd uwolnił się przy użyciu mocy natkar, dzięki której sprowadził choroby na swoich oprawców[1].
- Trzeci rodzaj opowieści, który ma różne regionalne warianty, traktuje o śmierci Roi Maty[1]. Na Shepherd Islands zachowała się legenda o śmierci wodza z rąk jego brata, Roi Muru, który zabił Roi Matę, przeszywając go zatrutą strzałą[1]. W regionie Lelepy natomiast opowiada się, jak Roi Mata umarł z przejedzenia podczas zawodów w jedzeniu urządzanych w osadzie Lou Patrou dla wodzów i szamanów munuwai[1]. Konający Roi Mata miał być przeniesiony do jaskini Fels Cave, gdzie zmarł, po czym jego ciało miało być przetransportowane łodzią do jego rezydencji w Mangaas[1]. Ze strachu przed mocą wodza nawet po jego śmierci Roi Mata został pochowany na przybrzeżnej wyspie Artok, która została obłożona zakazem wejścia i gdzie nikt nie wchodził przez prawie 400 lat[1].
Badania antropologiczne i archeologiczne
[edytuj | edytuj kod]Opowieści o Roi Macie udokumentował po raz pierwszy w latach 50. XX w. francuski antropolog i etnolog Jean Guiart (ur. 1925)[1].
W latach 1963–1967 francuski archeolog José Garanger rozpoczął poszukiwania śladów życia ostatniego Roi Maty w miejscach wspominanych w przekazach ustnych udokumentowanych przez Guiarta, przede wszystkim na wyspie Artok[3][1]. Badania kontynuowane później przez grupę naukowców z Vanuatu Cultural Centre i Australian National University w latach 1996–2003 wykazały, że Mangaas było zamieszkane pomiędzy rokiem 1450 a 1600[1].
Na wyspie Artok Garanger odkrył masowy grób ze szczątkami ok. 50 osób pogrzebanymi wokół szczątków jednej osoby pochowanej pośrodku w dużo głębszym grobie[3][1]. W środkowym grobie znajdował się szkielet ułożony w pozie wodza, z czaszką spoczywającą na bazaltowym kamieniu – co uznano za szczątki Roi Maty[1].
Po uzyskaniu niepodległości w 1980 roku i założeniu Republiki Vanuatu Roi Mata stał się symbolem dziedzictwa Vanuatu jako narodu[1].
W 2008 roku dominium wodza Roi Maty zostało wpisane – jako pierwszy obiekt na terenie Vanuatu – na listę światowego dziedzictwa UNESCO[4].
Opis
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Map_of_Chief_Roi_Mata%27s_Domain_EN.svg/220px-Map_of_Chief_Roi_Mata%27s_Domain_EN.svg.png)
Obszar dominium obejmuje fragmenty dwóch wysp, Efate i Artok, zachodniego wybrzeża wyspy Lelepy oraz wód oceanu pomiędzy nimi, na terytorium Vanuatu[1]. Z życiem i śmiercią ostatniego Roi Maty związane są:
- Mangaas – pozostałości osady z rezydencją wodza – Sumwantuk, miejscem lądowania pierwszych wodzów – Mwalakot i placem tańca Mwalala z ogromnym okazem figowca bengalskiego, którego wiek określany jest na ponad 400 lat[1]. Na terenie Mangaas znajdują się również „święte kamienie”[1].
- Jaskinia Fels Cave – legendarne miejsce śmierci; obszerna jaskinia o jednej komnacie (o wymiarach: 35 m wysokości, 52 m szerokości i 47 m głębokości), której ściany pokrywają rysunki naskalne[1]. Rysunki, wykonane czarnym pigmentem, przedstawiają postaci z kijami oraz różne zwierzęta lądowe i morskie; datowane są na ok. 1600 rok[1].
- Wyspa Artok (ang. Hat Island) – miejsce pochówku; niewielka wyspa koralowa (2,3 km długości i 670 m szerokości) u północno-wschodnich wybrzeży Efate o charakterystycznym kształcie przypominającym kapelusz (stąd jej nazwa w języku angielskim nadana przez kapitana HMS Havannah w 1849 roku)[1]. Miejsce pochówku Roi Maty, ok. 50 m od południowego brzegu w głąb wyspy, oznaczone jest dwoma głazami oraz kilkoma mniejszymi kamieniami nagrobnymi i wielkimi muszlami[1].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af UNESCO: Chief Roi Mata’s Domain – Nomination by the Republic of Vanuatu for Inscription on the World Heritage List. [dostęp 2017-06-11]. (ang.).
- ↑ a b Stephen Pratt, David Harrison: Tourism in Pacific Islands: Current Issues and Future Challenges. Routledge, 2015, s. 89–90. ISBN 978-1-317-68258-5. [dostęp 2017-06-11]. (ang.).
- ↑ a b Nicholas Marquez-Grant, Linda Fibiger: The Routledge Handbook of Archaeological Human Remains and Legislation: An International Guide to Laws and Practice in the Excavation and Treatment of Archaeological Human Remains. Taylor & Francis, 2011, s. 658–660. ISBN 978-1-136-87956-2. [dostęp 2017-06-11]. (ang.).
- ↑ UNESCO: Chief Roi Mata’s Domain. [dostęp 2017-06-11]. (ang.).