Historia Żydów w Radomiu – Wikipedia, wolna encyklopedia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Radom_-_G%C4%85ska%26Esther_Houses._Museum_of_Contemporary_Art.jpg/200px-Radom_-_G%C4%85ska%26Esther_Houses._Museum_of_Contemporary_Art.jpg)
Żydzi w Radomiu – grupa narodowo-religijna zamieszkująca Radom od XVI do połowy XX wieku.
Początki społeczności żydowskiej w Radomiu
[edytuj | edytuj kod]Brak jest źródeł wskazujących na konkretną datę przybycia starozakonnych do Radomia. Lokalna tradycja wskazuje na czasy Kazimierza Wielkiego. Istnieje także przekaz mówiący, że słynna królewska nałożnica, żydówka Esterka, zamieszkiwała w Radomiu przy Rynku w kamienicy, którą przyjęło się zwyczajowo nazywać Domem Esterki. W rzeczywistości budynek ten powstał dopiero na przełomie XVI i XVII wieku[1].
Po raz pierwszy obecność Żydów w Radomiu potwierdza inwentarz miejski z 1567 roku, informując o opustoszałych placach przy ulicy Żydowskiej. Dokument nie podaje żadnych precyzyjniejszych danych na temat społeczności mojżeszowej w mieście. Obecność kahału w Radomiu w tej epoce można jedynie domniemywać. W zachowanej dokumentacji kolejne informacje o Żydach pojawiają się dopiero w roku 1724, kiedy to August II Mocny wydał dla miasta przywilej de non tolerandis Judaeis, zgodnie z którym Żydom zabroniono zarobkowania w obrębie murów miejskich. Przywilej ten był zapewne skutkiem rywalizacji, jaką toczyli radomscy mieszczańscy handlarze z żydowską konkurencją. Handel był intratnym zajęciem, zwłaszcza podczas odbywającego się w mieście Trybunału Skarbowego Koronnego. Kolejne dekrety zakazywały Żydom osiedlania się w Radomiu. Świadczy o tym wyrok sądu asesorskiego z roku 1746, który egzekwując istniejące przepisy, pod groźbą kary więzienia dla uchylających się Żydów, nakazywał im natychmiastowe opuszczenie miasta[1].
Żydzi mimo to powrócili do miasta za sprawą starosty radomskiego Aleksandra Potkańskiego, który zezwolił im osiedlać się w swojej jurydyce na podwalu i obszarze po zniszczonym zamku królewskim. Zgoda ta doprowadziła do sporu starosty z burmistrzem, który widział w Żydach konkurencję dla Polaków. Co więcej, Żydzi będąc pod jurysdykcją starościńską nie płacili podatków do kasy miasta, które po likwidacji Trybunału Skarbowego znacznie podupadło. W 1789 roku władze miejskie zgodziły się, aby Żydzi pozostali w jurydyce, tak długo, jak będzie zarządzał nią Aleksander Potkański. Liczby starozakonnych w tym okresie nie da się dokładnie określić, szacuje się ją na około 120 osób. Jurydyka starościńska stała się zalążkiem przyszłej dzielnicy żydowskiej w mieście[1].
Pod zaborami
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Nadanie_nowych_nazwisk_Starozakonnym_1822.jpg/200px-Nadanie_nowych_nazwisk_Starozakonnym_1822.jpg)
Choć przywilej wydany przez Augusta Mocnego nie został formalnie unieważniony, społeczność żydowska Radomia przy przychylności nowych władz rosła w siłę. W roku 1831 w związku z panującą w mieście epidemią cholery utworzono osobny cmentarz żydowski. W roku 1844 u zbiegu ulic Bóżniczej i Podwalnej powstała murowana synagoga, a wkrótce także szpital starozakonnych, łaźnia i szkoła. Społeczności przewodził m.in. znany wśród Żydów Kongresówki rabin Samuel Mohylewer.
Radom w roku 1820 zamieszkiwało 505 Żydów, pod koniec wieku XIX było ich około 11 tysięcy, a do wybuchu I wojny światowej społeczność podwoiła się, tak, że Żydzi stanowili 40% mieszkańców miasta. Żydzi zajmowali się głównie usługami, handlem i rzemiosłem, współtworzyli fundamenty radomskiego przemysłu. Izrael Szotland prowadził wytwórnię octu i zapałek, Jakub Dytman fabryczki: mydła i świec, Szulim Bloch (ojciec Jana Gottlieba Blocha) zakład wyrobu tałesów.
Dwudziestolecie międzywojenne
[edytuj | edytuj kod]W początkach dwudziestolecia międzywojennego Żydzi stanowili około 30% ludności Radomia. Funkcjonowały liczne stowarzyszenia i szkoły. Istniały żydowskie gazety (Radomer Cajtung, Radomer-Kielcer Cajtung, Radomer Leben, Radomer-Kielcer Leben, Radomer Sztyme, Radomer Wochenblat) i partie polityczne[1]. Żydzi mieli znaczny udział w życiu gospodarczym i społecznym miasta[2].
Lata II wojny światowej
[edytuj | edytuj kod]- Zobacz więcej w artykule
Prześladowania fizyczne
[edytuj | edytuj kod]Wkraczający do Radomia żołnierze niemieccy obcinali Żydom brody i gwałcili kobiety[3]. W Radomiu po zajęciu miasta przez wojska niemieckie znajdowała się ekspozytura Einsatzkommando 6/II z Radomska, której funkcjonariusze dokonywali rabunków i prześladowali ludność polską i żydowską[4]. We wrześniu 1939 wojskowe władze niemieckie wzięły jako zakładników, co miało zagwarantować spokój w mieście, członków Komitetu Samopomocy Społecznej utworzonego 4 września po opuszczenia miasta przez władze państwowe[5].
23 września 1939 grupę Żydów uwięziono w synagodze, potem przewieziono do piwnic Fabryki Broni, gdzie długie godziny bito i znęcano się nad nimi[6].
10 i 11 listopada 1939 Niemcy aresztowali przedstawicieli polskiej i żydowskiej inteligencji, w tym wielu lekarzy, nad którymi znęcali się w areszcie[7].
Niemcy przejęli radomskie więzienie[8], a 15 listopada 1939 powstał sąd specjalny w Radomiu, który swą właściwością miejscową obejmował powiaty radomski, iłżecki, konecki i opatowski, a rzeczową m.in. sprawy o ukrywanie poszukiwanych ludzi, słuchanie radia, tajny ubój i nielegalny obrót żywnością[9]. Podlegały im także sprawy o uchylanie się od pracy przymusowej, w tym o pomocnictwo do uchylania się od tej pracy[10].
Eksploatacja ekonomiczna
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Bundesarchiv_Bild_101III-Wisniewski-010-25A%2C_Polen%2C_Radom%2C_Juden%2C_M%C3%A4nner_vor_Gesch%C3%A4ft.jpg/200px-Bundesarchiv_Bild_101III-Wisniewski-010-25A%2C_Polen%2C_Radom%2C_Juden%2C_M%C3%A4nner_vor_Gesch%C3%A4ft.jpg)
Niemieckie władze okupacyjne, zgodnie ze swoimi założeniami ideologicznymi, prowadziły na podbitych ziemiach polskich gospodarkę rabunkową. Działanie to miało dwa ściśle powiązane ze sobą cele: po pierwsze zdobycie i wykorzystanie na potrzeby Państwa Niemieckiego jak największej ilości zasobów (pieniądze, kosztowności, materiały i surowce, maszyny i praca), a po drugie, poprzez wyniszczającą pracę i planowe zubożenie ludności ze wszystkimi tego negatywnymi konsekwencjami, eksterminację narodów skazanych na zagładę (tj. m.in. Żydów i Polaków).
W odniesieniu do ludności żydowskiej, oprócz prac przymusowych, kluczową rolę w eksploatacji ekonomicznej pełniły rabunki i wyłączenie z życia gospodarczego.
Rabunki sklepów i mieszkań żydowskich rozpoczęły się wraz z wkroczeniem do miasta wojsk niemieckich[11], a proceder ten był ułatwiony przez wprowadzony 9 września obowiązek specjalnego oznaczania sklepów i warsztatów rzemieślniczych, należących do Żydów[12]. Jesienią 1939 nałożono na żydowskich mieszkańców Radomia kontrybucję w wysokości 300 tys. zł oraz 10 tys. marek. W grudniu 1939 na Żydów dystryktu radomskiego nałożono kontrybucję w wysokości 2 mln zł[13]. Na przełomie jesieni i zimy 1939 nastąpiły przesiedlenia ludności polskiej i żydowskiej z najlepszych domów w mieście, które zostały następnie zajęte przez niemieckich urzędników[14]
6 października przeprowadzono naradę niemieckiej administracji, na której postanowiono rygorystycznie egzekwować od Żydów przedwojenne długi wobec banków, samorządu i skarbu państwa. Działanie to miało na celu przyspieszenie eliminacji Żydów z gospodarki[12]. W tym samym m.in. celu Niemcy wprowadzili monopole na handel wieloma artykułami[15]. Na przełomie stycznia i lutego 1940 Niemcy przeprowadzili spis majątków żydowskich. Niepodanie posiadanego majątku groziło jego konfiskatą jako bezpańskiego[16]. Zasadą było, iż żydowskie majątki, zakłady przemysłowe i rzemieślnicze, sklepy, domy i inne nieruchomości rekwirowano lub poddawano w niemiecki zarząd komisaryczny, który był sprawowany przez volksdeutschów lub Polaków[17]. Niemcy przejęli banki żydowskie lub z udziałami posiadanymi przez Żydów[8], a w 1941 zlikwidowano żydowskie drukarnie w Radomiu, wywożąc maszyny do Niemiec lub sprzedając gorsze polskim drukarzom[18]. Żydowskie i polskie firmy zostały zobowiązane do prenumerowania niemieckich dzienników urzędowych (ogólnogubernianego i dystryktowego), co stanowiło dodatkowe, oprócz zwyczajnych opłat i podatków, obciążenie[19].
Praca przymusowa
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Bundesarchiv_Bild_183-2004-1209-503%2C_Radom_-_Polen%2C_vor_dem_Arbeitsamt.jpg/220px-Bundesarchiv_Bild_183-2004-1209-503%2C_Radom_-_Polen%2C_vor_dem_Arbeitsamt.jpg)
Od samego początku okupacji Niemcy zaczęli wykorzystywać Polaków i Żydów do prac przymusowych, co miało z ich punktu widzenia uzasadnienie zarówno gospodarcze, jak i ideologiczne, ponieważ służyło wyzyskaniu siły roboczej i jej eksterminacji przez pracę.
Po zajęciu miasta przez Niemców zmuszali oni Żydów do nieodpłatnej pracy przy porządkowaniu miasta i usuwaniu niewybuchów, nie wyposażając ich w niezbędne narzędzia czy zabezpieczenia. Niekiedy prace nakazywane Żydom były pozbawione sensu, przekraczały ich fizyczne możliwości i służyły jedynie szykanowaniu[20].
Wczesną jesienią 1939, zanim jeszcze utworzono cywilną administrację niemiecką w Radomiu, powstał urząd pracy (Arbeitsamt), któremu aż do rozpoczęcia operacji Reinhard podlegał utworzony później Judenrat[21]. 26 października 1939 wprowadzono przymus pracy dla Polaków i Żydów, który obejmował osoby liczące od 14 do 60 lat[22]. Żydowscy robotnicy początkowo pochodzili z łapanek, a później wyznaczał ich Judenrat.
Zimą na przełomie 1939 i 1940 Niemcy wykorzystywali Żydów do odśnieżania dróg z Radomia do Białobrzegów, Skarżyska i Kielc[18]. Żydów wykorzystywano do budowy i poszerzania dróg z Piotrkowa Trybunalskiego do Kielc przez Radom, a także rozbudowy linii kolejowych i lotnisk w okolicach Radomia. Od wiosny 1940, kiedy to założono w Radomiu inspekcję gospodarki wodnej, wykorzystywano Żydów do prac melioracyjnych w okolicach miasta[23]. Radomscy Żydzi pracowali również na rzecz wojska niemieckiego, w przemyśle metalowym i garbarskim[24].
Od 20 czerwca 1940 wydłużono dopuszczalny czas pracy do 10 godzin dziennie, a w tzw. pogotowiu pracy nawet powyżej tego limitu. Żydzi pracowali przez siedem dni w tygodniu, a więc także w niedziele i święta[10].
Judenrat w Radomiu dostarczał codziennie około 1–2 tys. robotników. Pracowali oni często bez niezbędnych narzędzi i ubioru ochronnego. Praca nie była opłacana, a robotnicy otrzymywali głodowe racje żywnościowe. Judenrat za opłatą zwalniał z wyznaczenia do pracy, kierując w to miejsce biednych lub przesiedleńców z innych części kraju, których nie stać było na opłacenie się i uniknięcie wyniszczającej pracy[25].
W 1940 z Radomia wywożono Żydów do obozów pracy przymusowej na Lubelszczyźnie, gdzie pracowali przy budowie dróg. Z Radomia wywieziono do tych prac około 800 osób[26].
W lipcu 1940 radomski Judenrat kierował do prac przymusowych w każdym tygodniu około 6 tys. ludzi[27].
Getto
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Bundesarchiv_Bild_101I-030-0794-23A%2C_Polen%2C_Schuhmacher_%28Jude%29_bei_der_Arbeit.jpg/200px-Bundesarchiv_Bild_101I-030-0794-23A%2C_Polen%2C_Schuhmacher_%28Jude%29_bei_der_Arbeit.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Bundesarchiv_Bild_101I-030-0794-18A%2C_Polen%2C_Schuhmacher_%28Jude%29_bei_der_Arbeit.jpg/200px-Bundesarchiv_Bild_101I-030-0794-18A%2C_Polen%2C_Schuhmacher_%28Jude%29_bei_der_Arbeit.jpg)
Utworzenie dzielnic zamkniętych w Radomiu pogorszyło i tak już złą sytuację Żydów w mieście. Z jednej strony znacząco pogorszyły się warunki bytowe, a z drugiej nie osłabła niemiecka presja i terror skierowany przeciwko ludności żydowskiej. Dodatkowo powstanie gett spowodowało fizyczne oddzielenie Żydów od ludności polskiej, co znacząco utrudniło możliwości handlu i świadczenia usług, będących źródłem utrzymania dla wielu ludzi. Ponad roczne funkcjonowanie getta miało na celu fizyczne i materialne wyniszczenie Żydów oraz skoncentrowanie ich w jednym miejscu przed planowaną wywózką do obozów zagłady.
Wysiedlenia radomskich Żydów
[edytuj | edytuj kod]Żydzi, którzy przed wybuchem wojny mieszkali w Radomiu, znaleźli się w późniejszym czasie w wielu innych miejscowościach. Podczas kampanii wrześniowej i czasami później wynikało to z ich własnej woli, lecz wraz z upływem czasu i narastającymi represjami niemieckimi zmiana miejsca pobytu wiązała niemal wyłącznie z przymusowymi przesiedleniami i pracą przymusową na rzecz okupanta.
Wiosną 1940 z Radomia wywożono Żydów do obozów pracy przymusowej w Majdanku, Hrubieszowie, Ostrzeszowie, Bełżcu, Ciechanowie, Trawnikach, Narolu i Mirczu, gdzie pracowali przy budowie dróg. Z Radomia wywieziono do tych prac około 800 osób[28].
W dniach 3–5 grudnia 1940 wysiedlono z Radomia do Chmielnika, Klimontowa, Kurozwęk, Łagowa, Nowego Korczyna, Oleśnicy, Ożarowa, Pacanowa, Połańca, Pierzchnicy, Szydłowa, Solca, Stopnicy i Zawichostu około 2 tys. Żydów. Byli to ludzie przybyli do miasta w 1940, bezrobotni i posądzani o działalność przestępczą. Pod groźbą karą zabroniono im powrotu do miasta[29]. Między 5 a 12 grudnia 1940 wysiedlono z Radomia do Dwikóz i Chmielnika około 200 Żydów[30]. Pewna liczba Żydów z Radomia znajdowała się w Szydłowcu[31], Chmielniku[32], Piotrkowie Trybunalskim[33], Wiślicy[34], Szydłowie[35], Ostrowcu Świętokrzyskim[36]. Żydzi z Radomia znajdowali się także w tzw. wtórnym getcie w Sandomierzu[37]. Przebywali także w Opocznie, gdzie 6 spośród nich rozstrzelano[38].
Poza tym Żydzi z Radomia przebywali w obozach – w Starachowicach (fabryka amunicji – Julag II)[39], Skarżysku-Kamiennej (fabryka amunicji – Hasag)[40] i w Pionkach (obóz – fabryka amunicji[41]). Niektórym spośród przebywających w obozie w Pionkach udało się zbiec i przetrwać do nadejścia Armii Czerwonej[42]. Pewna liczba Żydów z Radomia przebywała w obozie w Bliżynie, gdzie pracowali w warsztatach szewskich, krawieckich, stolarskich i mechanicznych oraz w kamieniołomie w Gostkowie[34]. Około 300 Żydów z Radomia przebywało w obozie pracy przymusowej w Woli Gozdowskiej, funkcjonującym od lata 1941 do jesieni 1942. Pracowali przy pracach melioracyjnych, po zamknięciu obozu uwięzionych Żydów zlikwidowano[43]. Żydzi z Radomia przebywali również w obozie pracy przymusowej w Chruślicach, który istniał od lata 1942 do jesieni 1943. Wykonywali tam prace drogowe i pracowali na rzecz jednostki wojskowej stacjonującej w pobliskich Kacprowicach[44]. Około 150 Żydów z Radomia znajdowało się w Ostrowcu Świętokrzyskim, gdzie pracowali w obozie pracy przymusowej[45].
Żydzi z innych miejscowości w Radomiu
[edytuj | edytuj kod]W Radomiu przebywali Żydzi z innych miejscowości. W początkowym okresie wojny byli to uchodźcy, lecz później zasadniczo przesiedlani robotnicy przymusowi.
W mieście przebywali uchodźcy z Łodzi[46], Krakowa[47] i Skrzynna[48]. W Radomiu przebywali też Żydzi z Warszawy, wcześniej więzieni na Majdanku[49], jak również uchodźcy ze wschodniej części kraju, którzy wcześniej przebywali w Szydłowcu[50].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Rozwój ludności żydowskiej w Radomiu w XIX i XX wieku przedstawia poniższa tabela[51]:
Rok | Liczba ludności żydowskiej | Procentowy udział w ogólnej liczbie mieszkańców |
---|---|---|
1827 | 1000 | 23,2 |
1857 | 1618 | 20,3 |
1897 | 11 085 | 41,2 |
1921 | 24 465 | 39,7 |
1931 | 25 159 | 32,3 |
1938 | 24 745 | 27,5 |
Dane dotyczące ruchów ludności żydowskiej na okupowanych przez III Rzeszę terenach są z oczywistych względów niepełne i niedokładne. Z tego powodu poniższe dane, pomimo przytaczania źródeł, pozostają jedynie orientacyjnymi.
Na dzień 1 września 1939 dysponujemy szacunkami, które mówią o od około 30 tys.[52] do około 32 tys.[53] Żydów żyjących w Radomiu.
Liczba żydowskich mieszkańców Radomia w trakcie wojny ulegała zmianom, które nie zawsze były dokładnie odnotowywane. Głównym czynnikiem wpływającym na liczebność populacji było wywożenie i przywożenie do miasta ludności do prac przymusowych. Charakter takich transferów był różny – czasami stały (robotników przenoszono na stałe), a kiedy indziej czasowy (robotnicy wracali do miejsca wcześniejszego zamieszkania po kilku tygodniach lub miesiącach). Innym istotnym czynnikiem obniżającym liczbę Żydów w Radomiu był niemiecki terror. W mniejszym stopniu wpływały na nią ucieczki z getta i miasta. W stosunku do czasów przedwojennych było mało urodzeń, a dzieci, które się rodziły, szybko umierały z powodu chorób i głodu[53].
Pomiędzy wybuchem wojny a połową 1940 z Radomia do ZSRR dobrowolnie i pod niemieckim przymusem wyjechało około 2 tys. osób w tym wielu Żydów[54].
Począwszy od lutego 1940 zaczęli powracać do Radomia Żydzi – żołnierze Wojska Polskiego, uczestnicy kampanii wrześniowej, wzięci przez Niemców do niewoli, a teraz zwalniani z obozów jenieckich[55]. Takie zachowanie Niemców ułatwiało późniejsze wymordowanie tych ludzi, którzy nie będąc już jeńcami wojennymi byli słabiej chronieni przez prawo międzynarodowe.
W getcie w listopadzie 1941 zameldowanych było ponad 25 tys. Żydów[56]. W czasie akcji likwidacji getta w sierpniu 1943 ich liczba osiągnęła 33 tys.[1] Po likwidacji getta w mieście pozostało około 6 tys. Żydów[57].
Do wkroczenia Armii Czerwonej do miasta w styczniu 1945 przetrwało zaledwie 300 Żydów, z czego 180 pochodziło z Radomia[58]. Wiosną 1945 w Radomiu przebywało około 400 Żydów[59]. W czerwcu 1945 w Radomiu było 959[60], zaś pod koniec tego roku 1950 Żydów[58]. Jesienią 1948 żyło w Radomiu zaledwie 30[1].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Sebastian Piątkowski Żydzi w Radomiu w: Magazyn Historyczny Mówią Wieki Marzec 2008 Nr 2/08 (578) Bellona Warszawa 2008 ISSN 1230-4018, s. 46–51.
- ↑ Eugeniusz Fąfara: Gehenna ludności żydowskiej. Warszawa: Ludowa Spółdz. Wyd., 1984, s. 97. ISBN 83-205-3452-6.
- ↑ Krzysztof Urbański: Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2004, s. 33. ISBN 83-7271-260-3.
- ↑ Urbański op. cit. s. 25.
- ↑ Urbański op. cit. s. 30.
- ↑ Urbański op. cit. s. 29.
- ↑ Urbański op. cit. s. 51 oraz Fąfara, op. cit., s. 35.
- ↑ a b Urbański op. cit. s. 38.
- ↑ Urbański op. cit. s. 52.
- ↑ a b Urbański op. cit. s. 54.
- ↑ Urbański op. cit. 34-35.
- ↑ a b Urbański op. cit. s. 39.
- ↑ Urbański op. cit. s. 35–36.
- ↑ Urbański op. cit. s. 50.
- ↑ Urbański op. cit. s. 68.
- ↑ Urbański op. cit. s. 65.
- ↑ Urbański op.cit. s. 66–69.
- ↑ a b Urbański op. cit. s. 37.
- ↑ Urbański op. cit. s. 46.
- ↑ Urbański op.cit. s. 36 oraz Fąfara op. cit. s. 34.
- ↑ Urbański op. cit. s. 37 i 85.
- ↑ Urbański op. cit. s. 54 oraz Fąfara op. cit. s. 99.
- ↑ Urbański op. cit. s. 42.
- ↑ Urbański op. cit. s. 92.
- ↑ Urbański op. cit. s. 55 i 92 oraz Fąfara op. cit. s. 100.
- ↑ Urbański op. cit. s. 63.
- ↑ Urbański op. cit. s. 91.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 63.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 138–139.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 139.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 84.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 88.
- ↑ Urbański op. cit. s. 123.
- ↑ a b Urbański, op. cit., s. 149.
- ↑ Urbański op. cit. s. 151.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 179, 196.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 204.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 127.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 197.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 197–198.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 199.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 210 oraz Fąfara, op. cit., s. 458.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 258.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 265–266.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 207.
- ↑ Urbański, op. cit., s 110 oraz Fąfara, op. cit., s. 34, 97.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 121.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 520–521.
- ↑ Urbański, op. cit., s. 191.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 107.
- ↑ Radom. Szkice z dziejów miasta s. 15, za Wasiutyńskim.
- ↑ Fąfara op. cit. s. 97 i 625.
- ↑ a b Fąfara op. cit. s. 97.
- ↑ Urbański op. cit. s. 59 oraz Fąfara, op. cit., s. 34 i 97; zwróć jednak uwagę na fakt, iż brak jest pewności jak dużą część spośród tej liczby stanowili Żydzi.
- ↑ Urbański op. cit. s. 139.
- ↑ Okoliczności powstania oraz obszar i zabudowa radomskiego getta złożonego. W: Sebastian. Piątkowski: Dni życia, dni śmierci. Ludność żydowska w Radomiu w latach 1918–1950. Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 2006, s. 177–180. ISBN 83-89115-31-X.
- ↑ Fąfara, op. cit., s. 180.
- ↑ a b Urbański op. cit. s. 212.
- ↑ Mówią Wieki.
- ↑ Urbański op. cit. s. 235.