Jean Epstein – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Jean Epstein (ok. 1920) | |
Prawdziwe imię i nazwisko | Jan Stanisław Alfred Epstein[1] |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | 25 marca 1897 |
Data i miejsce śmierci | 2 kwietnia 1953 |
Zawód | reżyser, scenarzysta, teoretyk filmu, krytyk, pisarz |
Lata aktywności | 1921–1947 |
Jean Epstein, właśc. Jan Stanisław Alfred Epstein[1] (ur. 25 marca 1897 w Warszawie, zm. 2 kwietnia 1953 w Paryżu) – francuski reżyser, scenarzysta, teoretyk filmu, krytyk i pisarz pochodzenia polskiego[2]. Autor awangardowych filmów i manifestów. W latach 20. jeden z reprezentantów francuskiego impresjonizmu filmowego, obok m.in. Germaine Dulac, Abla Gance’a i Marcela L’Herbiera[3]. Brat reżyserki i archiwistki Marie Epstein.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Jan (później: Jean) Epstein urodził się w Warszawie. Jego ojciec, Juliusz Eugeniusz Epstein, wywodził się ze znanej rodziny spolonizowanych żydowskich bankierów. Służył w armii francuskiej podczas wojny francusko-pruskiej, za co otrzymał obywatelstwo francuskie. Po powrocie do Polski zaczął kierować fabryką papieru w Soczewce. Poślubił Helenę Marię Rompel, córkę polskiego cieśli. Ich syn, młody Jan Epstein, był jednym z dwojga rodzeństwa. W roku 1907, po śmierci ojca, Jan Epstein wyemigrował wraz z rodziną do Fryburga w Szwajcarii. Tam zamieszkał na stałe w katolickim internacie francuskim, a wakacje spędzał w Fontainebleau[4]. W roku 1915, po ukończeniu szkoły średniej, Epstein przeniósł się wraz z rodziną do Lyonu, gdzie studiował medycynę[5].
Krytyka literacka i filmowa
[edytuj | edytuj kod]Epstein wychował się w tradycji inteligenckiej, dzięki czemu cechowała go duża wiedza literacka i filozoficzna. W początkowym etapie działalności, w latach 1917-1920, zainteresował się krytyką literacką[6][7]. W tym okresie razem z innymi studentami medycyny założył awangardowe czasopismo „Promenoir”[7]. Przez pewien czas zajmował się też malarstwem i wzornictwem – projektował wzory tkanin produkowanych przemysłowo[8]. Szczególnie interesowało go współczesne kino, a pasję tę dzielił z siostrą Marie Epstein[8]. W roku 1923 przeprowadził się do Paryża – zaczął tam pracę w wydawnictwie Éditions de La Sirène, w którym wydał wcześniej pracę teoretyczną pt. Poezja współczesna, nowy stan inteligencji (1921)[9]. Oprócz Poezji... wydał również szereg innych prac dotyczących filmu: Witaj kino (1921), Liryczna mądrość (1922) oraz Kinematograf widziany z Etny (1926)[10]. W Paryżu związał się ze środowiskiem artystycznym, gdzie poznał m.in. Louisa Delluka, Abla Gance'a, Fernanda Légera i Marcela L’Herbiera[11].
Okres impresjonizmu
[edytuj | edytuj kod]Epstein asystował w roku 1921 przy niedokończonym filmie Louisa Delluca Grzmot – wówczas zdobył pierwsze doświadczenia jako realizator, co otworzyło mu drogę do samodzielnego reżyserowania[12]. W okresie kina niemego Epstein zrealizował wiele filmów fabularnych i dokumentalnych. Część z nich zaliczana jest do awangardy filmowej – ich realizacja nie była dochodowa, co zmuszało Epsteina do równoległego reżyserowania komercyjnych filmów kostiumowych[13]. Siostra Jeana Epsteina, Marie Epstein, często asystowała mu przy pracy na planie i pisała dla niego scenariusze[14]. Jego pierwszą realizacją był dokumentalny Pasteur (1922) opowiadający skrupulatnie historię Louis Pasteura, pozytywnie przyjęty przez krytyków, choć określany czasem jako „akademicki”[15][16]. Następnie podpisał z wytwórnią Pathé kontrakt reżyserski na 10 lat i od razu w roku 1923 zrealizował aż 4 filmy – Czerwona oberża, Wierne serce, Niewierna góra oraz Piękna Niwernianka[17]. W środowisku filmowym najszerzej dyskutowanym z nich było Wierne serce, na które krytycy reagowali skrajnie: entuzjastycznie lub wrogo[18].
W połowie lat 20. Epstein zerwał współpracę z Pathé i, za sprawą Aleksandra Kamenki, dołączył do wytwórni Albatros założonej przez rosyjskich imigrantów, m.in. Aleksandra Wołkowa oraz Iwana Mozżuchina – wyprodukowali oni wiele filmów francuskich impresjonistów[19][20]. W wytwórni Albatros zrealizował Epstein trzy filmy: Lew Mogołów (1924), Plakat (1924), Podwójna miłość (1925) oraz Przygody Roberta Macaire (1926)[21]. W roku 1926 założył własną wytwórnię filmową Les Films Jean Epstein[19]. Istniała ona tylko dwa lata, ale w tym czasie udało mu się zrealizować jedne z najważniejszych filmów schyłkowego impresjonizmu – w tym Lustro o trzech twarzach (1927) oraz Upadek domu Usherów (1928)[19].
Cykl bretoński i losy powojenne
[edytuj | edytuj kod]Po zrealizowaniu filmu Upadek domu Usherów, Epstein wyjechał na pewien czas na wybrzeże Bretanii, gdzie nakręcił cykl filmów z pogranicza fabuły i dokumentu. Na cykl bretoński Epsteina składają się filmy: Finis terrae (1929), Morze Kruków (1931) i Złoto mórz (1932). Z tego okresu znane są też jego zaginione dokumenty Bretania (1936) oraz Burgundia (1936), nakręcone z okazji wystawy światowej w Paryżu. Po upowszechnieniu się kina dźwiękowego w latach 30. Epstein realizował też komercyjne kino popularne: Człowiek z samochodem Hispano (1933), Władczyni Libanu (1934), Serce włóczęgi (1936) i Kobieta z krańców świata (1937)[22][23].
Druga wojna światowa i okupacja niemiecka zahamowały jego karierę. Odsunięto go od pracy w filmie. Dzięki znajomościom w kręgu władz uniknął poważniejszych represji[24]. Po wojnie zrealizował jeszcze jeden film, bazujący na legendach bretońskich – Zaklinacz burzy (1947)[25]. Został też zatrudniony jako wykładowca w szkole filmowej Institut des hautes études cinématographiques (IDHEC), gdzie jednym z jego uczniów był Alain Resnais[24].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Filmy impresjonistyczne
[edytuj | edytuj kod]Filmy Epsteina zaliczane są w obręb awangardy filmowej. Epstein w swojej twórczości doby kina niemego korzystał z takich rozwiązań formalnych jak szybki montaż, kontrastowe zestawienia wizualne czy wielokrotne ekspozycje – celem było zakomunikowanie odbiorcy rozmaitych stanów psycho-emocjonalnych bohaterów[14]. W jednym ze swoich pierwszych filmów, Czerwonej oberży (1923), Epstein wykorzystał nietypowe jazdy kamery wokół filmowanego stołu, co zdaniem Zbigniewa Czeczota-Gawraka wzbudziło w środowisku filmowym sensację[26]. W filmie Wierne serce (1923), Epstein próbował zobrazować psychologię postaci za pomocą charakterystycznych chwytów wizualnych, w szczególności wielokrotnych zbliżeń[14]. W sposób typowy dla filmowego impresjonizmu korzystał z ruchów kamery, aby podkreślić subiektywność bohaterów oraz tzw. fotogenię obrazu[27].
Z kolei w krótkometrażowym Lustrze o trzech twarzach (1927) ustanowił subiektywne punkty widzenia postaci podstawową dla opowiedzenia całej historii – w filmie zaprezentowane zostają wzajemnie sprzeczne opowieści trzech różnych kobiet o tym samym mężczyźnie, a wszystkie informacje o bohaterze przekazywane są tylko za pośrednictwem tych trzech punktów widzenia[28].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Phare_de_Creac%27h.jpg/240px-Phare_de_Creac%27h.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Hoedic_Pointe_Vieux-Chateau_-_panoramio.jpg/240px-Hoedic_Pointe_Vieux-Chateau_-_panoramio.jpg)
Historycy kina uznają jego adaptację noweli E.A. Poe, Upadek domu Usherów (1928), za najpełniejszą realizację jego stylu. Oprócz komunikowania stanów psychicznych postaci, Epstein próbował za pomocą impresjonistycznych środków wizualnych i montażowych oraz inspirowanej ekspresjonizmem scenografii uchwycić niepokojącą atmosferę literackiego pierwowzoru[14][29]. Asystentem Epsteina przy realizacji tego filmu był Luis Buñuel[14].
Filmy z cyklu bretońskiego
[edytuj | edytuj kod]W roku 1927 Epstein pisał, że impresjonistyczne i niegdyś nowatorskie środki wyrazu, takie jak szybki montaż czy ekspresyjne ruchy kamery, wydają się dziś „zwulgaryzowane”. Zdaniem Epsteina należało zrezygnować z radykalnych stylizacji i wrócić do prostych form filmowych. Realizacją tego zamysłu był cykl filmów osadzonych w Bretanii (1929–1936), w ramach którego Epstein przedstawiał proste życie mieszkańców nadbrzeżnych wsi, łącząc styl fabularny z dokumentalnym. W filmach tych zrezygnował zupełnie z efektownych chwytów impresjonizmu, skupiając się na opowiadaniu prostych historii z udziałem naturszczyków[30]. Powstały w tej serii film Finis Terrae (1929) jest filmem niemym, a efekt dramatyczny został w nim zbudowany obrazami natury: wzburzonych fal (zdjęcia spowolnione), wiatru i chmur[31]. Z kolei film Morze kruków (1931) został nakręcony jako niemy, a dopiero w postprodukcji został udźwiękowiony – pozbawiony jest dialogów, a warstwę dźwiękową stanowi muzyka i szumy morza[32]. W filmie Złoto mórz (1932) Epstein umieścił akcję na wyspie Hœdic, tym razem również angażując do filmu lokalnych rybaków jako naturszczyków[33].
Między realizacjami w Bretanii Epstein realizował popularne kino komercyjne[34].
Teoria filmu
[edytuj | edytuj kod]Jako teoretyk filmu pisał przede wszystkim o zdolności kina do zniekształcania, komentowania i interpretowania na nowo rzeczywistości poprzez manipulowanie obrazem, montaż oraz efekty specjalne[34]. Dążył do tego, wypracować na gruncie kina środki do przedstawienia psychologii bohaterów w tak złożony sposób jak w literaturze, oraz do nadania obrazowi filmowemu ekspresywności właściwej poezji i muzyce[35]. Epstein w swojej teorii filmu próbował łączyć metody myślenia intuicyjnego oraz empirycznego[36]. Rozwinął na tym tle koncepcję fotogenii Louisa Delluca[37]. W teorii filmu Epsteina fotogenia oznaczała takie ujęcie filmowanej rzeczywistości, które łączy odbiór emocjonalny z intelektualnym. Fotogenia była źródłem piękna fotografowanych przedmiotów, a przejawiała się w ruchu i nieustającej zmienności – zdaniem Epsteina piękne są nie uśmiechnięte usta, a usta dopiero składające się do uśmiechu. Epstein poruszył tę kwestię z perspektywy filozoficznej, uznając że film jako proces oparty jest na nieustannych przekształceniach, prezentuje więc istotę idei zmienności[37].
Filmografia
[edytuj | edytuj kod]Filmy wyreżyserowane przez Jeana Epsteina[a]:
- Pasteur (1922)
- Les Vendanges (1922)
- Niewierna góra (La Montagne infidèle, 1923)
- Wierne serce (Coeur fidèle, 1923)
- Czerwona oberża (L’Auberge rouge, 1923)
- Lew Mogołów (Le Lion des Mogols, 1924)
- La Goutte de sang (1924)
- Piękna Niwernianka (La Belle nivernaise, 1924)
- Plakat (L'Affiche, 1924)
- Podwójna miłość (Le Double Amour, 1925)
- Przygody Roberta Macaire (Les Aventures de Robert Macaire, 1925)
- Mauprat (1926)
- Au pays de G. Sand (1926)
- Sześć i pół na jedenaście (Six et demi onze, 1927)
- Lustro o trzech twarzach (La Glace à trois faces, 1927)
- Upadek domu Usherów (La Chute de la maison Usher, 1928)
- Finis Terrae (1929)
- Jego głowa (Sa tête, 1929)
- Le Pas de la mule (1930)
- Paryska Notre-Dame (Notre-Dame de Paris, 1931)
- Morze kruków (Mor vran, 1931)
- Złoto mórz (L'Or des mers, 1932)
- Człowiek z samochodem Hispano (L’Homme à l'Hispano, 1933)
- Władczyni Libanu (La Châtelaine du Liban, 1934)
- Pieśń Armoru (Chanson d’Armor, 1934)
- La Vie d'un grand journal (1934)
- Serce włóczęgi (Coeur de gueux, 1936)
- Burgundia (La Bourgogne, 1936)
- Bretania (La Bretagne, 1936)
- Życie jest piękne (Vive la vie, 1937)
- Kobieta z krańców świata (La Femme du bout du monde, 1937)
- Robotnicy budowlani (Les Bâtisseurs, 1938)
- Wodociąg (Eau vive, 1938)
- La Relève (1938)
- Arterie Francji (Artères de France, 1939)
- Zaklinacz burzy (Le Tempestaire, 1947)
- Ognie morza (Les Feux de la mer, 1948)
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]Krytyka filmowa[a]:
- Witaj kino (Bonjour, cinéma, 1921)
- Poezja współczesna, nowy stan inteligencji (La Poésie d'aujourd'hui, un nouvel état d'intelligence, 1921)
- Liryczna mądrość (La Lyrosophie, 1922)
- Kinematograf widziany z Etny (Le Cinématographe vu de l'Etna, 1926)
- Fotogenia rzeczy nieważkich (La Photogénie de l'impondérable, 1935)
- Inteligencja maszyny (L'Intelligence d'une machine, 1946)
- Film diabelski (Le Cinéma du diable, 1947)
- Duch filmu (Esprit de cinéma, 1955).
Literatura piękna:
- Les Recteurs et la sirène (1934)
- L'Or des mers (1932)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 5.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 8.
- ↑ Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 86.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 21-24.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 27-28.
- ↑ Oscherwitz i Higgins 2007 ↓, s. 155.
- ↑ a b Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 28.
- ↑ a b Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 29.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 40.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 85-104.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 48-60.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 105.
- ↑ Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 88.
- ↑ a b c d e Oscherwitz i Higgins 2007 ↓, s. 156.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 105-108.
- ↑ Toeplitz 1956 ↓, s. 90.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 108-114.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 112.
- ↑ a b c Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 90.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 115.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 116-118.
- ↑ Oscherwitz i Higgins 2007 ↓, s. 156-157.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 126-139.
- ↑ a b Oscherwitz i Higgins 2007 ↓, s. 157.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 141-142.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 109.
- ↑ Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 94.
- ↑ Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 97-98.
- ↑ Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 170.
- ↑ Bordwell i Thompson 2003 ↓, s. 98.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 128.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 131.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 132.
- ↑ a b Oscherwitz i Higgins 2007 ↓, s. 155-156.
- ↑ Helman 2007 ↓, s. 35.
- ↑ Czeczot-Gawrak 1962 ↓, s. 68.
- ↑ a b Helman 2007 ↓, s. 36-37.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- David Bordwell, Kristin Thompson: Film history. An introduction. New York: McGraw-Hill, 2003. ISBN 978-0-07-038429-3.
- Alicja Helman: Jean Epstein. W: Historia myśli filmowej. Podręcznik. Gdańsk: wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2007. ISBN 978-83-7453-820-6.
- Zbigniew Czeczot-Gawrak: Jan Epstein. Studium natury w sztuce filmowej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1962.
- Dayna Oscherwitz, Maryellen Higgins: Historical Dictionary of French Cinema. Lanham-Toronto-Plymouth: The Scarecrow Press, 2007. ISBN 0-8108-5491-0.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Jean Epstein w bazie IMDb (ang.)
- Robert Farmer. Jean Epstein. „Senses of Cinema”. 57, 2010. ISSN 1443-4059. (ang.).
- ISNI: 0000000110624480
- VIAF: 51846592
- LCCN: n99030067
- GND: 122361350
- LIBRIS: 31fjmmhm53389sl
- BnF: 13511300q
- SUDOC: 026851946
- SBN: SBLV110581
- NLA: 48864479
- NKC: jn20000720067
- BNE: XX1258769
- NTA: 06783454X
- BIBSYS: 1097895
- Open Library: OL150464A
- PLWABN: 9810572101305606
- NUKAT: n2003093250
- J9U: 987007260840705171
- NSK: 000125519
- CONOR: 79242595
- KRNLK: KAC2020P0944
- LIH: LNB:B/ot;=CA