Kędzierzyn (Kędzierzyn-Koźle) – Wikipedia, wolna encyklopedia
Dzielnica Kędzierzyna-Koźla | |||
![]() Aleja Jana Pawła II | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Miasto | |||
Data założenia | 1283 | ||
Prawa miejskie | 1951(–1975[1]) | ||
W granicach Kędzierzyna-Koźla | (1975[1]) | ||
SIMC | 0965460[2] | ||
Populacja (2005) • liczba ludności |
| ||
Strefa numeracyjna | 77 | ||
Kod pocztowy | 47-220 | ||
Tablice rejestracyjne | OK | ||
Położenie na mapie Kędzierzyna-Koźla ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa opolskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego ![]() | |||
![]() |
Kędzierzyn (niem. Kandrzin[3]) – centralna część miasta Kędzierzyn-Koźle (województwo opolskie)[4][2].
W latach 1945–51 siedziba wiejskiej gminy Kędzierzyn[5]. W latach 1951–1975 samodzielne miasto[6], które po jego zwiększeniu 30 października 1975[7] przemianowano 3 listopada 1975 na Kędzierzyn-Koźle[8].
Historia
[edytuj | edytuj kod]W 1283 wydano zezwolenie na lokowanie wsi Kędzierzyn na prawie niemieckim. W latach 1283–1355 znajdowała się w granicach księstwa kozielsko-bytomskiego (Piastowie śląscy).
10 stycznia 1289 książę Kazimierz bytomski jako pierwszy z książąt śląskich złożył w Pradze hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II.
W 1526 powiat kozielski przeszedł pod zwierzchnictwem Habsburgów.
W 1741 podczas wojny o sukcesję austriacką powiat kozielski został zdobyty przez wojsko Królestwa Prus.
W 1783 Kędzierzyn liczył 166 mieszkańców.
Rozwój gospodarczy
[edytuj | edytuj kod]W latach 1792–1821 wybudowano Kanał Kłodnicki, który pobudził rozwój gospodarczy okolic Koźla. W 1845 uruchomiono linię kolejową Opole – Gliwice (stacja kolejowa w Kędzierzynie nazywała się wówczas Koźle-Kędzierzyn). Przyśpieszyło to rozwój gospodarczy całego regionu. W 1846 uruchomiono połączenie kolejowe z Raciborzem, a w latach 1875–1876 połączenie kolejowe z Nysą. W ten sposób Kędzierzyn bardzo szybko rozwinął się z wioski w osiedle dla pracowników kolei i transportu wodnego.
Liczba ludności w miejscowości[9] | 1845 | 1855 | 1861 |
---|---|---|---|
Pogorzelec (Pogorzelletz) | 365 | 621 | 810 |
W latach 1880–1890 wybudowano most nadziemny nad torami.
Wzrost znaczenia Kędzierzyna
[edytuj | edytuj kod]W 1902 rozrastający się Kędzierzyn wchłonął wioskę Pogorzelec. W 1910 w Kędzierzynie żyło już 3552 mieszkańców.
W 1915 w Kędzierzynie wybudowano nowy dworzec kolejowy.
8 grudnia 1918 Górnoślązacy przedstawili w Kędzierzynie pomysł utworzenia śląskiej autonomii w ramach państwa pruskiego.
9 listopada 1919 władze niemieckie przeprowadziły na Górnym Śląsku wybory komunalne. W powiecie kozielskim strona polska zdobyła w Kędzierzynie 2 z 12 mandatów.
Plebiscyt i III powstanie śląskie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Wykolejony_pociag.jpg/220px-Wykolejony_pociag.jpg)
W 1910 roku 1180 mieszkańców mówiło w języku polskim, 347 w językach polskim i niemieckim, natomiast 2495 osób posługiwało się jedynie językiem niemieckim. W wyborach komunalnych w listopadzie 1919 roku 225 głosów oddano na kandydatów z list polskich, którzy zdobyli łącznie 2 z 12 mandatów. Podczas plebiscytu w mieście uprawnionych do głosowania było 2425 mieszkańców (w tym 379 emigrantów). Za Polską głosowało 399 osób, za Niemcami 2003 osoby[10].
Na samym początku III powstania śląskiego 3 maja 1921 polscy powstańcy zajęli na kilka godzin miasto i dworzec kolejowy w Kędzierzynie, nie zdołali jednak utrzymać swoich pozycji. Miejscowość była miejscem ześrodkowania głównych sił niemieckich. 6 maja 1921 Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych rozkazała dwóm pułkom rozpocząć natarcie z zadaniem zajęcia Kędzierzyna. Z Sośnicowic wyruszył 2 pułk piechoty wojsk powstańczych im. T. Kościuszki dowodzony przez kpt. Pawła Cymsa. Rozpoczął on ciężkie walki usiłując przedrzeć się do Kędzierzyna od strony Bierawy, Starego Koźla i Pogorzelca. Równocześnie z Łabęd wyruszył 1 katowicki pułk piechoty im. J. Piłsudskiego dowodzony przez ppor. W. Fojkisa[10].
9 maja 1921 nacierające od wschodu siły ppor. W. Fojkisa zdobyły wieczorem Kędzierzyn, wraz z dworcem kolejowym, bronionym przez żołnierzy włoskich. Do szczególnie ciężkich walk doszło w Lenartowicach i Brzeźcach. W rejonie Kędzierzyna toczył się największe walki w ramach III powstania śląskiego.
4 czerwca 1921 niemieckie oddziały przeszły do kontrofensywy, zdobywając Koźle-Port, Kłodnicę i Kędzierzyn. Tego dnia, wycofujący się powstańcy wysadzili most kolejowy, by utrudnić ruchy wojsk niemieckich[10].
W lipcu 1922 powiat kozielski został oficjalnie przekazany administracji niemieckiej i włączony do Niemiec.
Liczba ludności w miejscowości[11] | 1910 | 1925 |
---|---|---|
Kędzierzyn/Pogorzelec (Kandrzin/Pogorzelletz) | 4.024 | 5.471 |
III Rzesza
[edytuj | edytuj kod]W latach 1933–1937 naziści przeprowadzili na Śląsku akcję usuwania nazw geograficznych posiadających niegermańską (zwykle słowiańską) etymologię. Z tego powodu w 1934 słowiańsko brzmiący Kandrzin zmienił nazwę na Heydebreck, upamiętniając w ten sposób dowódcę oddziału Freikorpsu z okresu powstań śląskich.
W ramach rozpoczętej przez nazistów walki z bezrobociem podjęto budowę Kanału Gliwickiego (lata 1934–1938), który połączył Gliwice z Koźlem-Port. W latach 1934–1936 wybudowano linię kolejową Kędzierzyn-Strzelce Opolskie. Rozwój gospodarczy sprzyjał wzrostowi liczebności mieszkańców.
Liczba ludności w miejscowości[12] | 1929 | 1935 | 1939 | 1941 |
---|---|---|---|---|
Kędzierzyn (Kandrzin, od 1934 Heydebreck) | 5.003 | 6.372 | 6.308 | 6.125 |
Polska Ludowa
[edytuj | edytuj kod]31 stycznia 1945 Armia Czerwona zajęła Kędzierzyn. Na terenie miasta funkcjonował obóz specjalny NKWD[13]. 21 marca 1945 rozpoczęło się przejmowanie od Armii Czerwonej obiektów gospodarczych w powiecie kozielskim.
Na początku 1946 w Kędzierzynie mieszkało 4866 osób.
W 1948 rząd podjął decyzję o wybudowaniu w Kędzierzynie trzeciej w kraju obok Chorzowa i Tarnowa fabryki nawozów sztucznych. Fabryka otrzymała nazwę: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”. Pierwszą produkcję chemikaliów uruchomiono w październiku 1949. Kędzierzyn przestał być „miastem kolejarzy” na rzecz „miasta chemików”.
2 marca 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie.
Ludność miejscowości według spisu powszechnego[14] | 1950 | 1960 | 1970 |
---|---|---|---|
Kędzierzyn | 9.824 | 20.446 | 32.400 |
Dla potrzeb nowych pracowników rozbudowywanych zakładów chemicznych w 1953 rozpoczęto budowę nowych domów mieszkalnych na wznoszonym osiedlu im. M. Buczka (na południe od Śródmieścia).
1 stycznia 1973 do Kędzierzyna przyłączono Blachownię.
Kędzierzyn-Koźle
[edytuj | edytuj kod]30 października 1975 nastąpiło połączenie miast Koźla, Kędzierzyna, Kłodnicy i Sławięcice oraz 3 wsi (Lenartowic, Miejsca Kłodnickiego i Cisowej) wchodzących w skład gminy Sławięcice – początek dzisiejszego miasta Kędzierzyn-Koźle.
- Osobny artykuł:
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Największe przedsiębiorstwa
[edytuj | edytuj kod]- Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A. – przedsiębiorstwo chemiczne
- Brenntag Polska. Sp. z o.o. – dystrybutor surowców chemicznych dla przemysłu
Handel
[edytuj | edytuj kod]W Kędzierzynie znajdują się sklepy sieci: Biedronka, Lidl, Żabka, E.Leclerc i Lewiatan, a także Carrefour, Kaufland, Groszek oraz Castorama.
Transport
[edytuj | edytuj kod]Przez Kędzierzyn przebiega droga krajowa: 40.
Komunikacja miejska
[edytuj | edytuj kod]Miejski Zakład Komunikacyjny w Kędzierzynie-Koźlu posiada w dzielnicy Kędzierzyn 16 przystanków autobusowych: Kędzierzyn Dworzec PKP, K. Miarki, Bank PKO, Ratusz, Pionierów, W. Polskiego Hala Sportowa, W. Polskiego „Arka”, W. Polskiego, Komenda Policji, Szkoła podstawowa 6, 1 Maja I, Restauracja „Kosmos”, Gazownia, Grunwaldzka I, Spółdzielnia Inparco, Stalmacha.
Transport kolejowy
[edytuj | edytuj kod]Kędzierzyn-Koźle leży na trasie ważnych linii o znaczeniu krajowym i międzynarodowym. W Kędzierzynie znajduje się główny dworzec kolejowy miasta:
- Dworzec Główny – jest to jedna z największych stacji kolejowych w województwie opolskim.
Kultura
[edytuj | edytuj kod]- W Kędzierzynie działają domy kultury.
- W Śródmieściu znajdują się:
- Filia nr 5 (ul. Damrota 32) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.
- Filia nr 12 (Al. Jana Pawła II 27) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.
Kina
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Kedzierzyn-Kozle_-_kino_Chemik.jpg/220px-Kedzierzyn-Kozle_-_kino_Chemik.jpg)
- Kino „Chemik” posiada system dźwiękowy Dolby Digital Surround Ex. Obiekt przystosowany jest do obsługi osób niepełnosprawnych[15]
- Kino „Twierdza” zlokalizowane w Domu Kultury Koźle
- Kino „Helios” zlokalizowane w galerii „Odrzańskie Ogrody"
Oświata
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
- Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Powstańców Śląskich, ul. Kościelna 19
- Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 im. Marii Skłodowskiej-Curie, ul. Stalmacha 20
- Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4, ul. Kozielska
- Publiczna Szkoła Podstawowa nr 11, os. Pogorzelec Płd.
- Publiczna Szkoła Podstawowa nr 19 im. Bronisława Malinowskiego, ul. Mieszka I 4
- Publiczna Sportowa Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jurija Gagarina, ul. Gagarina 3
- Publiczne Gimnazjum nr 4, ul 1 Maja 3
- Publiczne Sportowe Gimnazjum nr 5 im. Polskich Olimpijczyków, ul. Mieszka I 4
- II Liceum Ogólnokształcące, ul. Matejki 19
- I Liceum Ogólnokształcące, ul. Piramowicza 36
Kościoły i związki wyznaniowe
[edytuj | edytuj kod]- Rzymskokatolicka parafia św. Mikołaja, ul. dr. Judyma 1
- Rzymskokatolicka parafia Ducha Św. i NMP, ul. Krzywoustego/al. Lisa
- Prawosławna parafia Ikony Bogurodzicy „Wszystkich Strapionych Radości”, ul. Kościelna 11.
- Kościół Ewangelicko-Augsburski, ul. Głowackiego 17 – jest to filia zboru w Zabrzu.
- Kościół Adwentystów Dnia Siódmego – Dom Modlitwy, ul. Grunwaldzka 29.
Sport
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Kedzierzyn-Kozle_-_plywalnia.jpg/220px-Kedzierzyn-Kozle_-_plywalnia.jpg)
- Osobny artykuł:
- Hala widowiskowo-sportowa (al. Jana Pawła II 29) – wykorzystywany do szkolenia w piłce siatkowej oraz do przeprowadzenia imprez sportowych, rekreacyjnych, kulturalnych i innych.
- Kryta pływalnia (al. Jana Pawła II 31) – wykorzystywany jest do zajęć objętych programem nauczania w szkołach, treningów i organizacji zawodów o randze do poziomu Mistrzostw Polski, indywidualnej i grupowej nauki pływania, rekreacji, rehabilitacji, szkoleń WOPR.
- Hala widowiskowo-sportowa na Azotach.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Cmentarz wojenny Armii Radzieckiej (ul. Jana Pawła II);
- Kościół ewangelicko-augsburski (ul. Głowackiego 17);
- Kościół pw. św. Mikołaja (ul. Judyma);
- Syfon w Lenartowicach (ul. Nowowiejska), gdzie rzeka Kłodnica przepływa pod Kanałem Gliwickim.
Władze miasta
[edytuj | edytuj kod]Przewodniczący prezydium miejskiej rady narodowej, od 1972 naczelnicy miasta:
Dalej patrz Kędzierzyn-Koźle.
Służba zdrowia
[edytuj | edytuj kod]- Szpital (ul. Judyma) – pulmonologia, geriatria, neurologia, dermatologia.
Służby mundurowe
[edytuj | edytuj kod]Policja
[edytuj | edytuj kod]Komenda Powiatowa Policji w Kędzierzynie-Koźlu.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b 30 października 1975 do miasta Kędzierzyna włączono miasta Kłodnica (prawa miejskie 1973), Koźle (prawa miejskie 1289) i Sławięcice (prawa miejskie 1233–1260 i 1973) oraz gminę Sławięcice (Dz.U. z 1975 r. nr 35, poz. 198), następnie w dniu 3 listopada 1975 zmieniono nazwę miasta z Kędzierzyn na Kędzierzyn-Koźle (M.P. z 1975 r. nr 34, poz. 210). Obydwa procesy prawne czasami niesłusznie są interpretowane jako fakt powstania nowego miasta, tymczasem miasto Kędzierzyn, pomimo zmiany nazwy, zachowało ciągłość prawną.
- ↑ a b GUS. Rejestr TERYT
- ↑ Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ Rozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 (Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki, Nr. 34, Kat, dnia 22 grudnia 1945 r.)
- ↑ Dz.U. z 1951 r. nr 13, poz. 104
- ↑ Dz.U. z 1975 r. nr 35, poz. 198
- ↑ M.P. z 1975 r. nr 34, poz. 210
- ↑ „Kędzierzyn-Koźle Monografia Miasta”, Państwowy Instytut Naukowy w Opolu, Opole 2001.
- ↑ a b c Encyklopedia powstań śląskich, Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982 .
- ↑ S.Golachowski „Materiały do statystyki narodowościowej Śląska Opolskiego z lat 1910–1939”, Poznań-Wrocław 1950.
- ↑ S.Popiołek „Ziemia kozielska”, Koźle 1963; Schlesisches Ortschaftsverzeichnis, Teil I, Breslau 1941.
- ↑ Józef Dębiński , Komunistyczne obozy koncentracyjne w Polsce pojałtańskiej, „Studia Włocławskie” (16 (2014)), 2014, s. 63 .
- ↑ „Narodowy spis powszechny 1970 r.”, GUS, Warszawa 1971.
- ↑ http://www.mok.com.pl strona Domu Kultury "Chemik"
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Kędzierzyn 1.), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 955 .
- Kędzierzyn, [w:] Archiwum wycinków prasowych, Instytut Śląski [dostęp 2021-03-15] .