Inaktywacja chromosomu X – Wikipedia, wolna encyklopedia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Sitting_still_%283538415116%29.jpg/220px-Sitting_still_%283538415116%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/XistRNADNAFISH.jpg/220px-XistRNADNAFISH.jpg)
Inaktywacja chromosomu X, lionizacja – inaktywacja jednego z dwóch chromosomów X zachodząca w komórkach samic ssaków. Proces ten wyrównuje poziom ekspresji genów położonych na chromosomie X u osobników męskich i żeńskich (samce ssaków mają jeden chromosom X)[2]. Inaktywacja chromosomu X zachodzi zasadniczo raz[a] w danej komórce zarodka, na określonym, wczesnym etapie embriogenezy i chromosom ten jest przekazywany dalej w stanie nieaktywnym komórkom potomnym (dziedziczenie mitotyczne)[3]. Inaktywacja dotyczy całego chromosomu, z wyjątkiem części homologicznej do chromosomu Y, co umożliwia ich parowanie podczas mejozy[4]. U ssaków łożyskowych inaktywacja chromosomu X ma charakter losowy, natomiast u torbaczy inaktywacji zawsze ulega chromosom X pochodzący od ojca[5].
Skondensowany chromosom jest widoczny w komórkach jako tzw. chromatyna płciowa, zwana ciałkiem Barra[6], leżąca na obrzeżu jądra komórkowego.
W przypadku osobników z nadmierną liczbą chromosomów X (osoby z trisomią chromosomu X o kariotypie 47, XXX oraz z zespołem Klinefeltera o kariotypie 48, XXXY i 49, XXXXY) inaktywacji ulegają wszystkie dodatkowe chromosomy X (aktywny pozostaje tylko jeden chromosom)[7].
Hipoteza inaktywacji chromosomu X została po raz pierwszy sformułowana w 1961 przez angielską genetyk Mary Lyon[8]. Obecnie znana jest jako „prawo Lyon” – stąd też pochodzi określenie „lionizacja”.
Chromosom X jest reaktywowany podczas oogenezy[9].
Mechanizm
[edytuj | edytuj kod]Kluczową rolę w inaktywacji chromosomu X odgrywają długie niekodujące RNA Xist oraz Tsix. Sekwencje kodujące Xist oraz Tsix leżą na chromosomie X naprzeciwko siebie na komplementarnych niciach, tak że blokują nawzajem swoją transkrypcję. Na chromosomie X, który ma ulec inaktywacji zachodzi ekspresja genu Xist, a powstały na skutek transkrypcji RNA „opłaszcza” chromosom, co wywołuje szereg procesów prowadzących do kondensacji opłaszczonego chromosomu X w nieaktywną transkrypcyjnie heterochromatynę. Na chromosomie, który nie ulega inaktywacji zachodzi ekspresja genu Tsix[10].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ U myszy proces inaktywacji chromosomu X zachodzi dwukrotnie w ciągu rozwoju zarodkowego. W stadium 2-4 komórkowego zarodka zachodzi inaktywacja chromosomu X pochodzenia ojcowskiego. W stadium blastocysty w komórkach, z których rozwinie się przyszły płód następuje ponowna aktywacja inaktywowanego wcześniej chromosomu X oraz ponowna inaktywacja jednego z dwóch chromosomów, tym razem o charakterze losowym.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ B. Reinius, C. Shi, L. Hengshuo, KS. Sandhu i inni. Female-biased expression of long non-coding RNAs in domains that escape X-inactivation in mouse.. „BMC Genomics”. 11, s. 614, 2010. DOI: 10.1186/1471-2164-11-614. PMID: 21047393.
- ↑ X-chromosome inactivation - Genetics Home Reference (ang.)
- ↑ TS. Barakat, J. Gribnau. X chromosome inactivation in the cycle of life.. „Development”. 139 (12), s. 2085-9, Jun 2012. DOI: 10.1242/dev.069328. PMID: 22619385.
- ↑ General aspects of X-linked diseases. Dominique P Germain. Assistance Publique – Hôpitaux de Paris, Paris, France
- ↑ T. Sado, T. Sakaguchi. Species-specific differences in X chromosome inactivation in mammals.. „Reproduction”. 146 (4), s. R131-9, Oct 2013. DOI: 10.1530/REP-13-0173. PMID: 23847260.
- ↑ X Inactivation - Unit 11, Biology of Sex and Gender - Online Textbook (Anneberg Learner)
- ↑ NR. Tartaglia, S. Howell, A. Sutherland, R. Wilson i inni. A review of trisomy X (47,XXX).. „Orphanet J Rare Dis”. 5, s. 8, 2010. DOI: 10.1186/1750-1172-5-8. PMID: 20459843.
- ↑ Mary F. Lyon. Gene action in the X-chromosome of the mouse (Mus musculus L.).. „Nature”. 190, s. 372-3, Apr 1961. PMID: 13764598.
- ↑ 2 - X-chromosome regulation in oogenesis and early mammalian development str. 365-398, By Verne M. Chapman
- ↑ X Chromosome: X Inactivation - Ahn, J. & Lee, J. (2008) Nature Education 1(1):24