Maria Jarema – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | 24 listopada 1908 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 1 listopada 1958 |
Narodowość | |
Dziedzina sztuki | |
Odznaczenia | |
![]() |
Maria Jarema, wzgl. Maria Jaremianka (ur. 24 listopada 1908 w Starym Samborze, zm. 1 listopada 1958 w Krakowie) – polska malarka, rzeźbiarka i scenografka.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Maria_Jarema%2C_Wyrazy._Kompozycja_abstrakcyjna.jpg/240px-Maria_Jarema%2C_Wyrazy._Kompozycja_abstrakcyjna.jpg)
Była córką prawnika i adwokata Józefa Jaremy i absolwentki konserwatorium muzycznego Stefanii ze Śmigielskich[1]. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. Marii Konopnickiej w Samborze. Egzamin maturalny zdała w 1928 roku[2], po czym w latach 1929–1935 studiowała rzeźbę w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, w pracowni Xawerego Dunikowskiego. Była współzałożycielką awangardowej i radykalnie lewicowej Grupy Krakowskiej (1930)[3]. W 1937 roku za swoje poglądy i pracę kolporterską w Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR) była represjonowana[3].
Współpracowała z teatrem eksperymentalnym Cricot jako scenografka i projektantka kostiumów[4] oraz teatrzykiem kukiełkowym Jana Polewki, który tworzył szopki polityczne w środowisku robotników[5]. W czasie okupacji hitlerowskiej działała w tajnym ruchu artystycznym, w Radzie Głównej Opiekuńczej, współpracowała z komunistyczną grupą konspiracyjną Polska Ludowa. Pracowała jako szatniarka w Kawiarni Plastyków przy ulicy Łobzowskiej[3]. W okresie okupacji Maria pracowała także przez rok w warsztacie lalek artystycznych przy Radzie Głównej Opiekuńczej[6].
W latach powojennych współpracowała z teatrem Cricot 2 Tadeusza Kantora, projektując kostiumy, wykonując scenografię i jako aktorka[3].
Zmarła 1 listopada 1958 roku z powodu długiej, przewlekłej choroby[7]. Została pochowana na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie[8].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Przed wybuchem II wojny światowej zajmowała się głównie rzeźbą. Powstała wtedy m.in. rzeźba Akt (1938)[9]. Lalki, które powstały podczas pracy w warsztacie lalek artystycznych w czasie okupacji są dziełami sztuki. Zrobione z drutów, różnokolorowych skrawków tkanin, włóczki, nici. Powstała w tym okresie kolekcja lalek, z których zachowały się:Stwór z jamnikowatymi uszami, Don Kichot na koniu, Piesek, Torreador[10]. Po 1945 roku należała do Grupy Młodych Plastyków oraz do reaktywowanej w 1957 roku Grupy Krakowskiej II. Porzuciła rzeźbę dla malarstwa w czasie okupacji[11]. Jej pierwsze obrazy to głównie tempery, gwasze i akwarele[9] m.in. Czerwony konik (1942), Akt (1946), Kobieta siedząca (1947)[3], Tancerki, Rycerz[4]. Tworzyła obrazy abstrakcyjne. Od 1951 wykonywała monotypie. Wykorzystując tę technikę i łącząc ją niekiedy z farbami olejnymi i temperami wykonała jedne z najsławniejszych swoich cykli malarskich – Penetracje oraz Rytmy. Inne cykle to m.in. Postacie, Figury, Głowy, Chwyty (1953), Wyrazy (1954–57), Filtry.
Prace Marii Jaremy wystawiane były m.in. w Stanach Zjednoczonych, Francji, Niemczech, Szwajcarii. Znajdują się w muzeach i zbiorach prywatnych[3], m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu, Muzeum Sztuki w Łodzi. Wzięła udział we wszystkich trzech Wystawach Sztuki Nowoczesnej (Kraków 1948–49, Warszawa 1957 i 1959). Obrazy artystki reprezentowały polską sztukę m.in. na Biennale w Wenecji (1958) i – pośmiertnie – na Biennale Sztuki Współczesnej w São Paulo (1961)[4].
Na Cmentarzu Rakowickim znajduje się zaprojektowany przez nią pomnik robotników fabryki Semperit z 1951 roku, poległych w czasie strajku w 1936 roku. Ma on postać kamiennego bloku z inskrypcją: „Życie przemija. Wieczny jest lud i jego sprawa” i medalionem, na którym widać ręce trzymające młotek i napis PPS. Po stronie lewej osiem schodków piętrzących się ku centralnej części, na każdym nazwisko jednego z poległych w strajku[12].
Na Plantach w Krakowie przy skrzyżowaniu ulic Franciszkańskiej i Straszewskiego, naprzeciwko Filharmonii Krakowskiej znajduje się fontanna „Fortepian Chopina” według jej projektu z 1949 roku, zrealizowana w 2006 roku przez Wandę Czełkowską[13].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Matka Marii Jaremy po ukończeniu konserwatorium muzycznego we Lwowie nauczała w szkole muzyki, a w domu udzielała prywatnych lekcji, natomiast ojciec prowadził kancelarię adwokacką w Starym Samborze.
Maria Jarema miała sześciu braci i siostrę bliźniaczkę (Bronisławę zwaną Nuną, Nusią)[14]. Była siostrą malarza Józefa Jaremy oraz Władysława Jaremy, aktora, reżysera i twórcy Teatru Lalki, Maski i Aktora Groteska[9].
Z mężem Kornelem Filipowiczem miała syna Aleksandra (ur. w 1943)[5][15].
Odniesienia w kulturze
[edytuj | edytuj kod]W 2019 roku nakładem Wydawnictwa Znak ukazała się książka Jaremianka. Biografia autorstwa Agnieszki Daukszy.
Odznaczenia i nagrody
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1958 roku[5]
- Nagroda Miasta Krakowa w 1957 roku za całokształt twórczości artystycznej[3][7]
- Nagroda Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Włoskiej im. Francesca Nullo w 1958 roku na XXIX Biennale w Wenecji[3][7].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- Jest patronką ulicy w Krakowie w Dzielnicy IV Prądnik Biały, na Azorach[3];
- Na elewacji bloku przy ulicy Jaremy 1-15 w Krakowie znajduje się wielkoformatowy mural, który jest reprodukcją fragmentu obrazu Marii Jaremy z cyklu Penetracje z 1956 roku. Mural został odsłonięty w 2008 roku z inicjatywy Muzeum Narodowego w Krakowie, w ramach projektu – „Ulicami do sztuki”, w setną rocznicę urodzin i pięćdziesiątą śmierci artystki[16];
- Rzeźba wykonana w 1934 roku w kształcie kobiecej głowy, inspirowana wyglądem Marii Jaremy, nad portalem kamienicy przy alei Słowackiego 16 w Krakowie – autor Henryk Wiciński[17].
- Pomnik z 1951 roku, nad grobami zastrzelonych przez policję w 1936, robotników Semperitu
Kraków, Cmentarz Rakowicki. - Fortepian Chopina – projekt Marii Jaremy z 1949 roku, zrealizowany w 2006 przez Wandę Czełkowską.
Kraków, Planty przy ul. Franciszkańskiej. - Mural na elewacji bloku przy ulicy Marii Jaremy w Krakowie.
Reprodukcja fragmentu obrazu Marii Jaremy z cyklu Penetracje. - Rzeźba w kształcie kobiecej głowy, inspirowana wyglądem Marii Jaremy, nad portalem kamienicy przy alei Słowackiego 16 w Krakowie – autor Henryk Wiciński.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Maria Jarema, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2022-03-26] .
- ↑ Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 40-42. ISBN 83-01-06177-4.
- ↑ a b c d e f g h i Teresa Stanisławska, Jan Adamczewski: Kraków ulica imienia. Kraków: Oficyna Wydawnicza „BIK”, 2000, ISBN 83-87023-08-6
- ↑ a b c Maria Jarema. [dostęp 2022-03-26].
- ↑ a b c Maria Jarema. [dostęp 2022-03-26].
- ↑ Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 288. ISBN 83-01-06177-4.
- ↑ a b c Maria Jarema. [dostęp 2022-03-26].
- ↑ „Rytmy” Marii Jaremy. [dostęp 2022-03-26].
- ↑ a b c Nowa encyklopedia PWN. T. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, ISBN 83-01-11966-7.
- ↑ Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 288-289. ISBN 83-01-06177-4.
- ↑ Ignacy Witz: Polscy malarze. Polskie obrazy. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1974, s. 509-516.
- ↑ Anna Król: O nowej rzeźbie na „starym cmentarzu”. W: 200 lat Cmentarza Rakowickiego. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 2005, s. 56-57. ISBN 83-89131-02-1.
- ↑ Fortepian Chopina na Plantach. [dostęp 2022-03-26].
- ↑ Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 17-29. ISBN 83-01-06177-4.
- ↑ W jego zadymionym mieszkaniu czuć było powiew wolności. Spotkanie z autorką biografii Kornela Filipowicza. zwrot.cz, 2 lipca 2022. [dostęp 2024-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu].
- ↑ Ulicami do sztuki - reaktywacja!. [dostęp 2022-08-20].
- ↑ Agnieszka Dauksza: Jaremianka. Biografia. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 14. ISBN 83-01-06177-4.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Maria Jarema, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-21] .
- Dzieła Marii Jaremy w kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi.