Miary rzymskie – Wikipedia, wolna encyklopedia
Miary długości
[edytuj | edytuj kod]Podstawową jednostką rzymskich miar długości była stopa: pes. Mniejsze jednostki, na które dzielono stopę, noszą te same nazwy co jednostki wagi, na które dzielono librę: dodrans (3/4), bes (2/3), triens (1/3), quadrans (1/4), sextans (1/6), uncia (1/12), digitus (1/16), semuncia (1/24), sicilicus (1/48).
Odległości mierzone były osobnymi miarami. Były to: gradus (krok), passus (podwójny krok), pertica (tyczka), actus (długość bruzdy wyoranej przez woły bez zatrzymania dla wypoczynku), miliarium lub mille passus (tysiąc kroków, czyli mila rzymska). W nieznanym współcześnie momencie zrównano passus z 5 stopami, tworząc następujący system:
Wielkość w m. | Miliarium | Actus | Pertica | Passus | Gradus | Pes | |
Miliarium | 1478 | 1 | |||||
Actus | 35,47 | 41 2/3 | 1 | ||||
Pertica | 2,956 | 500 | 12 | 1 | |||
Passus | 1,478 | 1000 | 24 | 2 | 1 | ||
Gradus | 0,739 | 2000 | 48 | 4 | 2 | 1 | |
Pes | 0,296 | 5 000 | 120 | 10 | 5 | 2 1/2 | 1 |
Rzymianie akceptowali także łokieć, cubitus, miarę pochodzenia egipskiego, która nie dała się włączyć w rzymski system. Zrównano ją z 1½ stopy, ustalając długość na 0,44 m.
Miary powierzchni
[edytuj | edytuj kod]Najpospolitszą miarą powierzchni było iugerum (liczba mnoga: iugera). Podobnie jak w Grecji plethron, iugerum pierwotnie oznaczało obszar, który para wołów (stąd nazwa od iugum = jarzmo) może zaorać w ciągu dnia. Było to pole o bokach 120 i 240 stóp (ok. 35,5 m i 71 m) = 2520,6 m². Gdy zachodziła potrzeba posługiwania się większymi jednostkami, stosowano heredium = 2 iugera, centuria = 200 iugera i saltus = 800 iugera. W praktyce rozmiary heredium i centurii przy pomiarach towarzyszących zwłaszcza przy zakładaniu kolonii mogły odbiegać od wskazanych wyżej w zależności od jakości i obszaru ziemi, która była do dyspozycji.
W Egipcie rzymskim w powszechnym użyciu była arura (gr. ἄρουρα) – stara miara faraońska, równa kwadratowi o boku 100 łokci. Przy łokciu 0,525 m, arura równała się 2756 m², przy łokciu 0,450 m, arura = 2025 m².
Miary pojemności
[edytuj | edytuj kod]Miary pojemności wywodzą się z naczyń, w których przechowano takie produkty, jak oliwa wino, miód, ziarno, mąka, suszone owoce (były to naczynia gliniane, drewnianymi beczkami we wczesnych epokach w basenie Morza Śródziemnego w ogóle się nie posługiwano). Ponieważ innych naczyń używano do płynów, innych do artykułów sypkich, ustalono dla nich osobne serie miar. Przy dużych jednostkach miary o tej samej nazwie miały różną pojemność w zależności od tego, czy były przeznaczone do oliwy czy wina.
Płyny
[edytuj | edytuj kod]Rzymianie przejęli swe miary pojemności od Ateńczyków. System raz ustalony (w III w. p.n.e.) nie podlegał poważniejszym zmianom aż po czasy bizantyńskie. Podstawową jednostką dla płynów był sextarius = 0,545 l.
Wielkość w l. | Quadrantal | Urna | Congius | Sextarius | Libra | Hemina | Quartarius | Acetabulum | Cyathus | |
Quadrantal (amfora) | 26,20 | 1 | ||||||||
Urna | 13,10 | 2 | 1 | |||||||
Congius | 3,27 | 8 | 4 | 1 | ||||||
Sextarius | 0,545 | 48 | 24 | 6 | 1 | |||||
Libra | 0,327 | 80 | 40 | 10 | 1 2/3 | 1 | ||||
Hemina | 0,274 | 96 | 48 | 12 | 2 | 1 1/5 | 1 | |||
Quartarius | 0,136 | 192 | 96 | 24 | 4 | 2 2/5 | 2 | 1 | ||
Acetabulum | 0,068 | 384 | 192 | 48 | 8 | 4 4/5 | 4 | 2 | 1 | |
Cyathus | 0,0455 | 576 | 288 | 72 | 12 | 7 1/5 | 6 | 3 | 1 1/2 | 1 |
Gdy w grę wchodziły duże ilości płynów, posługiwano się miarą culleus = 20 quadrantali = 524 l. Przy małych ilościach, np. przy przygotowywaniu leków, stosowano cochlear (łyżka) = ¼ cyathus.
Substancje sypkie
[edytuj | edytuj kod]Do mierzenia substancji sypkich używano tych samych miar od sextariusa w dół. Dla większych ilości tych produktów stosowano modius, odpowiadający greckiemu hekteus (1/6 medimnosa = 8,733 l) i jego połowę semimodius = 4,366 l. Sześć modii, czyli attycki medimnos, równało się 43,5 l, w okresie hellenistycznym natomiast medimnos równał się 51,8 l.
Miary masy
[edytuj | edytuj kod]Rzymianie nazywali swoją podstawową jednostkę wagową libra lub pondus.
Słowo libra oznacza zarówno miarę, jak i przyrząd służący do ważenia, czyli wagę. Geneza tego terminu nie jest jasna, zapewne nie jest pochodzenia indoeuropejskiego. Libra, poczynając przynajmniej od III w. p.n.e. (bardzo prawdopodobnie i wcześniej), miała ustaloną wagę nieulegającą poważniejszym wahaniom.
Obliczenia wagi monet rzymskich i odważników pozwalają określić ją na około (wynik jest średnią różnych danych) 327,45 g. Libra dzieliła się na 12 uncji (1 uncja = 27,288 g).
Dość często tłumaczy się ten termin przez funt (słowo pochodzące pośrednio od pondus), który określał miary średniowieczne i nowożytne powstałe pod wyraźnym wpływem rzymskiej libry. Jednostki podziału libry przedstawia zestawienie:
Nazwa | Waga w gramach | Waga w uncjach |
Libra (as) | 327,45 | 12 |
Deunx | 300,16 | 11 |
Dextans | 272,88 | 10 |
Dodrans | 245,59 | 9 |
Bes | 218,30 | 8 |
Septunx | 191,02 | 7 |
Semis | 163,73 | 6 |
Quincunx | 136,44 | 5 |
Triens | 109,15 | 4 |
Quadrans | 81,86 | 3 |
Sextans | 54,58 | 2 |
Sescuncia | 40,93 | 1 1/2 |
Uncia | 27,288 | 1 |
Semuncia | 13,664 | 1/2 |
Binale sextulae | 9,096 | 1/3 |
Sicilicus | 6,822 | 1/4 |
Sextula | 4,548 | 1/6 |
Drachma | 3,411 | 1/8 |
Dimidia sextula | 2,774 | 1/12 |
Scripulum | 1,137 | 1/24 |
Obolus | 0,568 | 1/48 |
Lupinus | 0,283 | 1/96 |
Siliqua | 0,189 | 1/144 |
Jednostki takie jak drachma i obolus, pochodzenia greckiego, weszły w użycie w czasach cesarskich. Siliqua, odpowiednik greckiego keration, i lupinus („waga ziarna łubinu”) pojawiły się dopiero od czasów Konstantyna i służyły do ważenia złota. Funkcjonowały także jednostki wyższe od libry:
Nazwa | Wielokrotność libry | Waga w gramach | Waga w uncjach |
Dupondius | 2 | 654,9 | 24 |
Tressis | 3 | 982,35 | 36 |
Nonussis | 9 | 2947,05 | 108 |
Vicessis | 20 | 6549 | 240 |
Tricessis | 30 | 9823,5 | 360 |
Centussis | 100 | 32 745 | 1200 |
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t-1, pod red. Ewy Wipszyckiej, Warszawa 1982.