Niełaz – Wikipedia, wolna encyklopedia
Dasyurus | |||
É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1796[1] | |||
![]() Niełaz plamisty (D. viverrinus) | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | niełaz | ||
Typ nomenklatoryczny | |||
Didelphis maculata Anonymus, 1791 (= Didelphis viverrina Shaw, 1800) | |||
Synonimy | |||
| |||
Gatunki | |||
|
Niełaz[7] (Dasyurus) – rodzaj ssaków z podrodziny niełazów (Dasyurinae) w obrębie rodziny niełazowatych (Dasyuridae).
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Australii i na Nowej Gwinei[8][9][10].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Długość ciała samic 24,1–45 cm, długość ogona samic 21–41 cm, długość ciała samców 22,8–75,9 cm, długość ogona samców 21,2–55 cm; masa ciała samic 0,24–2,5 kg, samców 0,34–5 kg[9][11].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj zdefiniował w 1796 roku francuski przyrodnik Étienne Geoffroy Saint-Hilaire w rozprawie doktorskiej na temat torbaczy, opublikowanej na łamach Magasin Encyclopédique[1]. Geoffroy Saint-Hilaire nie wyznaczył gatunku typowego; w ramach późniejszego oznaczenia w 1888 roku angielski zoolog Oldfield Thomas na typ nomenklatoryczny wyznaczył niełaza plamistego (D. viverrinus)[12].
- Dasyurus (Dasurus): gr. δασυς dasus ‘włochaty, kudłaty’; ουρα oura ‘ogon’[13].
- Nasira: etymologia niejasna, Harvey nie podał znaczenia nazwy rodzajowej[3]. Gatunek typowy (późniejsze oznaczenie monotypowe): Didelphis Viverrina G. Shaw, 1800[14].
- Dasyurinus: rodzaj Dasyurus É. Geoffroy Saint-Hilaire; łac. przyrostek -inus ‘należący do, odnoszący się do’[15][4]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Dasyurus geoffroii Gould, 1841.
- Dasyurops: rodzaj Dasyurus É. Geoffroy Saint-Hilaire; ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd’[16][4]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Viverra maculata Kerr, 1792.
- Notoctonus: gr. νοτος notos ‘południe’[17]; κτονος ktonos ‘morderca’, od κτεινω kteinō ‘mordować, zabijać’[18]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Dasyurus geoffroii Gould, 1841.
- Satanellus: gr. Σατανας Satanas ‘Szatan’[19]; łac. przyrostek zdrabniający -ellus-a-um[20]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Dasyurus hallucatus Gould, 1842.
- Stictophonus: gr. στικτος stiktos ‘cętkowany, plamisty’, od στιζω stizō ‘tatuować’[21]; φωνη phōnē ‘głos, dźwięk’, od φωνεω phōneō ‘mówić’[22]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Viverra maculata Kerr, 1792.
Podział systematyczny
[edytuj | edytuj kod]Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki[23][8]:
Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[7] | Podgatunki[9][8][11] | Rozmieszczenie geograficzne[9][8][11] | Podstawowe wymiary[9][11] (DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała) | Status IUCN[24] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | Dasyurus hallucatus | Gould, 1842 | niełaz północny | monotypowy | północno-zachodnia, północna i północno-wschodnia Australia | DC: 25–37 cm; DO: 20–34 cm; MC: 0,24–1,1 kg | EN |
![]() | Dasyurus maculatus | (Kerr, 1792) | niełaz wielki | 2 podgatunki | północno-wschodnia, wschodnia i południowo-wschodnia Australia oraz Tasmania | DC: 31–76 cm; DO: 28–55 cm; MC: 0,8–5 kg | NT |
![]() | Dasyurus albopunctatus | Schlegel, 1880 | niełaz białoplamkowany | monotypowy | Nowa Gwinea (Indonezja i Papua-Nowa Gwinea) | DC: 23–35 cm; DO: 21–29 cm; MC: 520–710 g | NT |
![]() | Dasyurus viverrinus | (G. Shaw, 1800) | niełaz plamisty | monotypowy | Tasmania i Wyspa Bruny | DC: 28–45 cm; DO: 17–28 cm; MC: 0,7–1,9 kg | EN |
![]() | Dasyurus geoffroii | Gould, 1841 | niełaz eukaliptusowy | 2 podgatunki | południowo-zachodnia Australia | DC: 26–40 cm; DO: 21–35 cm; MC: 0,6–2,2 kg | NT |
Dasyurus spartacus | Van Dyck, 1987 | niełaz spiżowy | monotypowy | południowa Nowa Gwinea (Indonezja i Papua-Nowa Gwinea) | DC: 30–38 cm; DO: 28–28 cm; MC: około 684 g | NT |
Kategorie IUCN: NT – gatunek bliski zagrożenia, EN – gatunek zagrożony.
Opisano również gatunek wymarły z pliocenu Australii[25]:
- Dasyurus dunmalli Bartholomai, 1971
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Niepoprawna późniejsza pisownia Dasyurus É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1796.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b É. Geoffroy Saint-Hilaire. Dissertation sur les animaux à bourse (Didelphis L.). „Magasin Encyclopédique”. Seconde Année. 3, s. 469, 1796. (fr.).
- ↑ Anonim: Zoology. W: The London encyclopaedia, or, Universal dictionary of Science, art, literature, and practical mechanics, comprising a popular view of the present state of knowledge, illustrated by numerous engravings, a general Atlas, and appropriate diagrams. Cz. 22. London: Thomas Tegg, 1829, s. 743. (ang.).
- ↑ a b J.B. Harvey. A sketch of the natural history of Port Lincoln. „The South Australian Magazine”. 1 (6), s. 210, 1841. (ang.).
- ↑ a b c d P. Matschie. Die Verbreitung der Beuteltiere auf NeuGuinea mit einigen Bemerkungen über ihre Einteilung in Untergattungen. „Mitteilungen aus dem Zoologischen Museum in Berlin”. 8, s. 262, 1915-1917. (niem.).
- ↑ Pocock 1926 ↓, s. 1082.
- ↑ a b Pocock 1926 ↓, s. 1083.
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 7. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 60–70. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ a b c d e A.M. Baker: Family Dasyuridae (Carnivorous Marsupials). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 301–305. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Dasyurus. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-23].
- ↑ a b c d Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 44–45. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ O. Thomas: Catalogue of the Marsupialia and Monotremata in the collection of the British Museum (Natural History). London: The Trustees, 1888, s. 261. (ang.).
- ↑ T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Washington: Government Printing Office, 1904, s. 218, seria: North American Fauna. (ang.).
- ↑ Genus Dasyurus Geoffroy, 1796. [w:] Australian Faunal Directory [on-line]. Australian Biological Resources Study. [dostęp 2024-05-10]. (ang.).
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 127.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 175.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 167.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 72.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 228.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 90.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 248.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 194.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, J. Zijlstra & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.12.1) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2024-05-10]. (ang.).
- ↑ Home. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-05-10]. (ang.).
- ↑ A. Bartholomai. Dasyurus dunmalli, a new species of fossil marsupial (Dasyuridae) in the Upper Cainozoic deposits of Queensland. „Memoirs of the Queensland Museum”. 16 (1), s. 20, 1971. (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- R.I. Pocock. The External Characters of Thylacinus, Sarcophilus and some related Marsupials. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 96 (4), s. 1037–1084, 1926. DOI: 10.1111/j.1096-3642.1926.tb02233.x. (ang.).
- E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 3 (Revised second printing). Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316. (ang.).