Stanisław Stojałowski – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Kraj działania | |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | |
Data i miejsce śmierci | |
Miejsce pochówku | |
Wikary parafii w Gródku Jagiellońskim, NMP Śnieżnej we Lwowie, Św, Marcina we Lwowie | |
Okres sprawowania | 1875-1880 |
Proboszcz parafii w Kulikowie | |
Okres sprawowania | 1880-1889 |
Wyznanie | |
Kościół | |
Prezbiterat | 28 sierpnia 1870 |
Data urodzenia | |
---|---|
Data śmierci | |
poseł do austriackiej Rady Państwa kadencja IX | |
Okres | od 21 marca 1898 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | |
Następca | |
poseł na Sejm Krajowy Galicji kadencja VIII | |
Okres | od 28 grudnia 1901 |
Przynależność polityczna | Zjednoczenie Stronnictw Ludowych od 1904 Polskie Centrum Ludowe |
Poprzednik | |
Następca | |
poseł do austriackiej Rady Państwa kadencja XI | |
Okres | od 17 czerwca 1907 |
Przynależność polityczna | Polskie Centrum Ludowe |
Następca |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Gr%C3%B3bStanis%C5%82awaStoja%C5%82owskiego-CmentarzRakowicki-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg/240px-Gr%C3%B3bStanis%C5%82awaStoja%C5%82owskiego-CmentarzRakowicki-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg)
Stanisław Stojałowski, herbu Sternberg[1] (ur. 14 maja 1845 w Zniesieniu, zm. 23 października 1911 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, prałat, polityk, poseł na sejm galicyjski i do parlamentu austriackiego, zwolennik panslawizmu i agraryzmu[2], wydawca pism ludowych: „Wieniec” i „Pszczółka”[3], propagator haseł: oddzielenia Kościoła od państwa, parcelacji wielkiej własności ziemskiej, bezpłatnego szkolnictwa i wyboru hierarchów kościelnych przez wiernych, w 1896 ekskomunikowany przez Kościół rzymskokatolicki[4], rok później ekskomunikę cofnięto[5]. Jeden z prekursorów i pierwszych przywódców ruchu ludowego i chrześcijańsko-społecznego[6].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Syn Juliusza Stojałowskiego (zm. 1877), od 1850 dzierżawcy dóbr w przyszłym powiecie buczackim. Wnuk o. Bazylego Stojałowskiego, ksiądza greckokatolickiego, proboszcza (parocha) we wsi Chlewczany. Uczył się w szkołach ludowych w Buczaczu[7] i Przemyślu[8], a następnie uczęszczał do I Gimnazjum Akademickiego im. Franciszka Józefa we Lwowie. Usunięty z zakazem dalszej nauki z 6 klasy gimnazjum 13 grudnia 1862 za przewodzenie uczniowskim zamieszkom[9]. 27 stycznia 1863 wstąpił do zakonu jezuitów i odbył dwuletni nowicjat w Starej Wsi. W latach 1866–1867 odbywał tam studia filozoficzne, które kontynuował w Krakowie od 1867 do 1868. Od 1868 studiował teologię w Krakowie. Święcenia kapłańskie otrzymał 28 sierpnia 1870. W 1872 założył „Apostolstwo Serca Jezusowego. Intencje na miesiąc…” – miesięcznik katolicki, wydawany obecnie pod tytułem Posłaniec Serca Jezusowego. W latach 1871–1872 wydał szereg prac teologicznych (zob. poniżej). Popadłszy w konflikt z przełożonymi, zakończył studia teologiczne i w maju 1872 został przeniesiony do kolegium jezuickiego w Starej Wsi. Stamtąd skierowano go do kolegium jezuickiego w Drongen (Tronchiennes) koło Gandawy. Podczas pobytu w Belgii (sierpień 1872 – sierpień 1873) zetknął się z chrześcijańską myślą społeczną[9]. Po powrocie do kraju prowadził misje w powiecie krakowskim, jasielskim i krośnieńskim, a następnie uczył religii i łaciny w kolegium jezuickim w Tarnopolu (1873-1874)[9]. Na własną prośbę 4 lutego 1875 opuścił zakon i przeszedł w szeregi duchowieństwa diecezjalnego[5]. Był wikariuszem najpierw Gródku Jagiellońskim, a następnie w kościele NMP Śnieżnej (1877–1878) i kościele św. Marcina (1878-1880) we Lwowie[9] a w latach 1881-1889 był proboszczem w Kulikowie.
Po krótkiej działalności publicystycznej na łamach konserwatywnych pism katolickich w 1875 odkupił od Czesława Pieniążka dwa upadające czasopisma dla chłopów („Wieniec” i „Pszczółka”)[10]. Aby uniknąć ponoszenia dodatkowych opłat pocztowych wychodziły naprzemiennie raz w tygodniu. Dzięki prowadzonej na ich łamach publicystyce pragnął przekształcić chłopa w światłego obywatela, Polaka i dobrego katolika. Pisma te zostały opatrzone mottami – cytatem z ewangelii św. Jana „A prawda was wyswobodzi” oraz cytatem z Zygmunta Krasickiego podkreślającym ich solidarystyczny w sensie społecznym charakter „Z szlachtą polską polski lud”. W obydwu zamieszczał korespondencje i artykuły często własnego autorstwa przedstawiające niesprawiedliwe stosunki społeczne na wsi galicyjskiej. Pisma te wydawał nieprzerwanie, niekiedy nieco modyfikując ich tytuły do 1911. W latach 70. XIX wieku wydawał także dodatek miesięczny do Wieńca i Pszczółki pt. „Posłaniec Serca Pana Jezusa do Narodu Polskiego” (1876-1879) oraz dwutygodnik dla inteligencji „Piast” (1876-1877). Był także redaktorem lwowskiego dwutygodnika „Kaznodzieja Polski”[10]. Zdobył dużą popularność, organizując pielgrzymki, demonstracje, tworząc chłopskie kółka rolnicze, robotnicze związki zawodowe i (od 1887) wyborcze komitety chłopskie.
Aktywny politycznie. W 1880 zorganizował stowarzyszenie „Łączność i Zgoda”[9] z ramienia którego był w latach 1880-1883 radnym miasta Lwowa[8]. Po pozbawieniu go probostwa w Kulikowie od 1890 działał na terenie zachodniej Galicji i Śląska Cieszyńskiego, gdzie m.in. założył Towarzystwo Macierzy Katolickiej w Cieszynie (1891). W latach 1890–1895 wydawał „Dzwon” i „Gospodarz” oraz kalendarze które wspierały rozwój oświaty w duchu katolickim[10].
W 1893 związał się z Związkiem Stronnictwa Chłopskiego kierowanym przez braci Stanisława i Jana Potoczków. Współpracował także z Marią i Bolesławem Wysłouchami a także z Janem Stapińskim[10]. W latach 1894–1895 jego pisma sympatyzowały z tworzącym się ruchem ludowym, a jego zwolennicy wzięli udział w zjeździe założycielskim Stronnictwa Ludowego w Rzeszowie (28 lipca 1895), na którym zaocznie wybrano go zastępcą członka Wydziału tej partii[10]. Wkrótce jednak rozszedł się z ruchem ludowym – powodem były różnice ideologiczne. W 1896 założył Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe, które weszło w sojusz z socjaldemokracją i odniosło sukces w wyborach 1897 (6 mandatów) do austriackiej Rady Państwa[11]. W tym okresie sam Stojałowski zgłosił akces do Galicyjskiej Partii Socjaldemokratycznej i przekazał redagowanie swych wydawnictw jej działaczom Ignacemu Daszyńskiemu i Tadeuszowi Regerowi[9]. Od ugody z władzami w 1897 stopniowo przesuwa się w kierunku prawicy. W 1900 założył Zjednoczenie Stronnictw Ludowych, w 1904 Polskie Centrum Ludowe[8]. Poseł do austriackiej Rady Państwa IX kadencji (21 marca 1898 – 7 września 1900) wybrany w kurii IV (gmin wiejskich) z okręgu wyborczego nr 9 (Łańcut-Przeworsk-Leżajsk-Nisko-Ulanów) po śmierci swego poprzednika Ferdynanda Hompescha[12]. W parlamencie przewodził własnemu klubowi złożonemu z posłów Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego[8]. Budził wówczas skrajne emocje. Jak napisał o nim Kazimierz Chłędowski do reszty obrzydliwą figurą był ksiądz Stojałowski, przywódca (...) ludowców, istna figura zbrodniarza. Chudy, blady, bez cery, w zasmarowanej brudnej sutannie, nie umyty, nie uczesany, o spojrzeniu stępionym, podstępnym pełnym fałszu i obłudy. Wyglądał tak, jakby się ciągle walał po szynkach i domach publicznych, a dla odpoczynku przychodził czasem do parlamentu. Usta jego zapełnione były śliną ropuchy, która truje, gdy padnie na inne żywe stworzenie; gdy te usta się rozwarły, to na to by wyrzucać z siebie słowa nienawiści, podburzania poszczególnych klas ludności przeciwko sobie i przekleństwa. Obraz Stojałowskiego zostanie mi w pamięci jako typ wyrzutka społeczeństwa polskiego[13]. Poseł na Sejm Krajowy Galicji VIII kadencji (28 grudnia 1901 – 12 października 1907), wybrany w kurii IV (gmin wiejskich) z okręgu nr 71 (Wadowice)[14]. Powtórnie był posłem do austriackiej Rady Państwa XI kadencji (17 czerwca 1907 – 30 marca 1911), wybranym w okręgu wyborczym nr 41 (Bochnia-Niepołomice-Brzesko-Wiśnicz)[15]. Należał do Koła Polskiego, najpierw frakcji posłów Zjednoczenia Stronnictw Ludowych od 1904 Polskiego Centrum Ludowego[8]. Pod sam koniec życia zbliżył się do Narodowej Demokracji, w 1911 przekazał swoje drukarnie i pismo Janowi Zamorskiemu[10].
Prześladowany za swą działalność przez władze państwowe i kościelne. Wyrokiem z 16 września 1889 został uznany winnym przestępstw kościelnych i skazany na utratę probostwa w Kulikowie i na 6-tygodniowe rekolekcje w klasztorze w Sanoku[16]. Władze kościelne nałożyły sekwestr na dochody księdza Stojałowskiego, następnie został zasuspendowany, a w sierpniu 1896 wyklęty przez Watykan[17]. Klątwa, po złożeniu obszernych wyjaśnień przez księdza Stojałowskiego została cofnięta we wrześniu 1897[5]. Dwukrotnie aresztowany przed wyborami do parlamentu austriackiego (6 października 1888 i 15 listopada 1894), a także w październiku 1896 przed uzupełniającymi wyborami do Sejmu Krajowego Galicji VII kadencji w Sanoku, gdy w sposób – zdaniem prasy – niegodny dokonano jego zatrzymania i odstawienia do miejscowego aresztu[18]. Był 27 razy więziony łącznie spędził w więzieniach i aresztach 9 lat.
Zmarł 23 października 1911 na Zaciszu w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie[19].
Prace Stanisława Stojałowskiego
[edytuj | edytuj kod]- O nabożeństwie do Królowej Serca Jezusowego, Kraków 1871,
- Doktryny Ultramontańskie (I–II), Kraków 1872,
- Króciutki rys historyczny nabożeństwa do Najsłodszego Serca Jezusowego, Apostolstwo Serca Jezusowego czyli Apostolstwo Modlitwy, Kraków 1872,
- Nowy Testament X. Jakuba Wujka T.J. z komentarzami błędom wielu odpowiednimi. Święty Mateusz, Kraków 1872,
- (anonimowo) Nasze stosunki i stronnictwa religijne, Żywy różaniec Apostolstwa Serca Jezusowego, Kraków 1872,
- Ostatnia nadzieja. Serce Pana Jezusowe czyli wykład Apostolstwa Serca Jezusowego, Kraków 1872
- „Czas” i jego polityka, Kraków 1877
- (pseud. Warszawiak) Czy będzie Polska, Lwów 1877,
- Kiedy będzie Polska, Lwów 1878,
- Liberalna blaga przedwyborcza i nowy program czynności przedwyborczych oraz słówko o kołtuństwie szlacheckim, Lwów 1878
- Czytania czerwcowe czyli nabożeństwo ku czci Boskiego Serca Jezusa na każdy dzień miesiąca czerwca, Lwów 1878
- Rozmyślania o gorzkiej męce Pana naszego Jezusa Chrystusa, u stóp krzyża, nowy miesiąc maj boleściom N. Maryi Panny poświęcony oraz Czytania czerwcowe, czyli nabożeństwo ku czci Boskiego Serca Jezusa na każdy dzień miesiąca czerwca, Lwów 1887
- Odprawa potwarców i intrygantów, Lwów 1888,
- Życie i rządy Franciszka Józefa I ludowi i ziomkom opowiedziane, Lwów 1888
- Sprawa kulikowska. Obrazek na tle stosunków w Galicji, Lwów 1889
- Offene Klage des Msgr. Stanislaus v. Stojałowski Pfarrers zu Kulików in Galizien, an Seine Exzellenz, Doctor Grafen von Schönborn k.k. Juzitzminister in Wien, Lemberg 1889,
- Offene Klage des Pfarrers Stanislaus v. Stojałowski Pfarer zu Kulików in Galizien, an Seine Exzellenz den Grafen von Taaffe k.k. Praesident des Ministeriums in Wien,Lemberg 1889,
- Libellus accusatorius et supplex parochi Stojałowski Summo pontifici oblatus [b.m.w.] 1889,
- Bogu na chwałę, ojczyźnie na pożytek, Gródek Jagielloński 1890,
- Offene Majestätsklage und Offene Petition des Pfarrers Stanislaus Stojałowski zu Kulików in Galizien an das Hohe Abgeordneten-Haus zu Wien, Lemberg 1890,
- Vor das Weltgericht-Veruntrenung oder Opressionenpolitik, Czaca-Teschen 1892
- Zabawa Świąteczna [b.m.w.] 1895,
- Słowo chłopskie na słowo biskupów [b.m.w.] 1895,
- (pseud. Warszawiak) Ze spraw śląskich, Lwów 1895,
- Nie pójdziemy do Kanossy!, Czaca 1896,
- Fractionis christiano-socialis in Polonia austriaca res gestae et discrimina, Paris 1897,
- Wiek XX, czyli Tryumf Chrystusa. Program stronnictwa chrześcijańsko-ludowego, Bielsko 1898,
- Rzesza kandydatów poselskich po wsiach, Cieszyn-Bielsko 1900,
- [anonimowo] Nasze stronnictwa polityczne, Biała 1906,
- W obronie prawdy. Słowo do ludu polskiego przed wyborami, Biała 1907,
Rodzina i życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/The_church_in_Poland_in_the_mirror_of_thr_press.pdf/page1-240px-The_church_in_Poland_in_the_mirror_of_thr_press.pdf.jpg)
(wyd. Verbum 2012);
zob. CHAPTER II
The Church During Partitions – at the Turn of Centuriess (s. 31−32)
Pochodził z zubożałej rodziny szlacheckiej: syn urzędnika celnego i dzierżawcy dóbr Juliusza i Ludwiki z Glasennapów. Był wnukiem Bazylego Stojałowskiego, greckokatolickiego proboszcza we wsi Chlewczany (pow. żółkiewski). Ważną rolę w jego wychowaniu, szczególnie religijnym odegrały babka Franciszka z Paszkowskich Stojałowska oraz macocha Karolina ze Stankiewiczów. Jego starszym bratem był powstaniec styczniowy, sybirak a następnie nauczyciel Mieczysław (1841-1903), Młodsza siostra Wanda (1848-po 1914) wstąpiła w r. 1872 do zakonu felicjanek (w zakonie Maria Franciszka) i od r. 1900 była przełożoną ich klasztoru w Przemyślu[9].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- pomniki Stanisława Stojałowskiego: w 1912 w Turbi[20], 1913 koło wsi Góry Luszowskie[21], 1914 w Szczepanowie[22] i Krzewicowej Czarnej koło Łańcuta[23], 1919 w Jaworznie, 1938 w Dziewinie
- Z inicjatywy Józefa Putka wydana została seria znaczków pocztowych, m.in. z podobizną Stanisława Stojałowskiego[24].
- imieniem ks. Stanisława Stojałowskiego nazwano ulice w Szczecinie (dzielnica Pogodno)[25] Krakowie (Kurdwanów Nowy), Jaworznie (1919), Sanoka – w dzielnicy Dąbrówka[26], Bielsku-Białej[27].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Franciszek Kącki , Ks. Stanisław Stojałowski i jego działalność społeczno-polityczna. T.1: 1845-1890, Lwów: Lwów: skl. gl. Kasa im. J. Mianowskiego, 1937 .
- ↑ Jacek Bartyzel, Bogdan Szlachta, Adam Wielomski, Encyklopedia polityczna. Radom 2007, s.20.
- ↑ Mały słownik 1964 ↓, s. 347.
- ↑ Ruch ludowy a Kościół rzymskokatolicki w latach II Rzeczypospolitej 2002 ↓, s. 55,.
- ↑ a b c Rafał Łętocha , Ks. Stanisław Stojałowski – obrońca ludu polskiego [online], "Nowy Obywatel” – pismo na rzecz sprawiedliwości społecznej, 13 kwietnia 2012 [dostęp 2018-07-29] .
- ↑ Konrad Naylor, 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje Polski. Puls 1996, s.773.
- ↑ Latos, s. 11.
- ↑ a b c d e Parlament Österreich Republik, Franz Adlgasser, Kurzbiografie Stojałowski, Stanisław – Parlamentarier 1848-1918 online [19.10.2019]
- ↑ a b c d e f g Tomasz Latos, Stojałowski Stanisław (1845-1911), Polski Słownik Biograficzny, Warszawa-Kraków 2006-2007, t. 44, s. 11-17
- ↑ a b c d e f Stojałowski Stanisław. W: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego (makieta). Warszawa, 1989, s. 376.
- ↑ Jarosław Tomasiewicz: Rewolucja w imię Ewangelii?, „Robotnik Śląski” nr 7/1999.
- ↑ Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim – 1848-1918, Warszawa 1996, s. 409
- ↑ Kazimierz Chłędowski, Pamiętniki, t. 2 Wiedeń (1881-1901), oprac. Antoni Knot, Wrocław 1957, s. 335
- ↑ Stanisław Grodziski, Sejm Krajowy Galicyjski 1861–1914, Warszawa 1993,
- ↑ Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim – 1848-1918, Warszawa 1996, s. 426.
- ↑ Redaktor „Wieca” i „Pszczółki” przed sądem. „Krakus”, s. 10, Nr 27 z 8 lipca 1893.
- ↑ Ruch ludowy a Kościół rzymskokatolicki w latach II Rzeczypospolitej 2002 ↓, s. 51, 52,.
- ↑ Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 4, Nr 83 z 1 listopada 1896.
- ↑ Pogrzeb ks. Stojałowskiego Czas 1911 nr 490 z 26 października s. 2
- ↑ Na prowincji. Odsłonięcie pomnika ks. Stojałowskiego Kurier Lwowski 1912 nr 209 s. 5
- ↑ Ku czci twórcy ruchu ludowego w Galicji. „Nowości Illustrowane”. Nr 46, s. 7, 15 listopada 1913.
- ↑ Pomnik ks. Stojałowskiego Kurier Lwowski 1914 nr 292 s. 5
- ↑ Odsłonięcie pomnika Kurier Lwowski 1914 nr 194 s.2
- ↑ Słownik Biograficzny 1989 ↓, s. 335,.
- ↑ Szczecin, Stojałowskiego Stanisława, ks., Ulica. [w:] mapa Targeo.pl [on-line]. AutoMapa Sp. z o.o.. [dostęp 2018-05-29].
- ↑ Wykaz nazw ulic miasta Sanoka. sanok.pl, 13 stycznia 2012. [dostęp 2014-05-10].
- ↑ Kronika. Tygodnik Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Bielsko-Biała, 1989, R. XIII, Nr 50 (686) – Śląska Biblioteka Cyfrowa [online], sbc.org.pl [dostęp 2019-12-14] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tomasz Latos: Stojałowski Stanisław (1845-1911). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XLIV. Warszawa-Kraków 2006-2007, s. 11-17.
- Stojałowski Stanisław. W: Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego (makieta), Warszawa 1989, s. 376, ISBN 83-205-4045-3.
- Tadeusz Łepkowski: Mały słownik historii Polski. Warszawa: 1964.
- Arkadiusz Kołodziejczyk: Ruch ludowy a Kościół rzymskokatolicki w latach II Rzeczypospolitej. Warszawa: 2002.
- Ks. Stanisław Stojałowski. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 1-2, Nr 45 z 29 października 1911.
- Ks. Stanisław Stojałowski. „Głos Rzeszowski”, s. 2-3, Nr 44 z 29 października 1911.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zasłużeni mieszkańcy Bielska-Białej – ks. Stanisław Stojałowski
- dr hab. Rafał Łętocha, Ks. Stanisław Stojałowski – obrońca ludu polskiego
- J. Myśliński, Redaktor w sutannie i ludowy trybun (Stanisław Stojałowski), "Kwartalnik Historii Prasy Polskiej", 30, 1991, nr 3-4, s. 127-132.
- Stanisław Stojałowski – publikacje w bibliotece Polona