Złoć – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Złoć żółta | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj | złoć | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Gagea Salisb. Ann. Bot. (König & Sims) 2: 555. 1 Sep 1806[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
nie desygnowany (non designatus)[3] | |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Gagea_minima_kz08.jpg/220px-Gagea_minima_kz08.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Gagea_pratensis_subsp._pratensis_sl2.jpg/220px-Gagea_pratensis_subsp._pratensis_sl2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Gagea_serotina_3_RF.jpg/220px-Gagea_serotina_3_RF.jpg)
Złoć (Gagea Salisb.) – rodzaj roślin z rodziny liliowatych. Należy do niego ponad 200 gatunków[4]. Występują one w Eurazji, północnej Afryce i północnozachodniej Ameryce Północnej. Do polskiej flory należy 5–6 gatunków (w zależności od ujęcia systematycznego). Przedstawiciele rodzaju rosną na różnych siedliskach – w lasach, zaroślach, łąkach oraz na terenach pustynnych i skalistych[5].
Naukowa nazwa rodzajowa upamiętnia Sir Thomasa Gage'a (1781–1820) – lichenologa z Hengrave koło Suffolk[5].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Zasięg rodzaju obejmuje Europę (głównie zachodnią i południową), północną Afrykę i Azję, w wąskim ujęciu rodzaju sięgając na wschodzie do Azji Środkowej i zachodnich Himalajów[5]. W szerokim ujęciu należą tu także gatunki rosnące także we wschodniej Azji i północnozachodniej Ameryce Północnej[4]. Największe zróżnicowanie gatunków występuje w basenie Morza Śródziemnego oraz w Azji Środkowej[6].
- Gatunki dziko rosnące w Polsce[7]
Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej[7], druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)[4]
- złoć łąkowa Gagea pratensis (Pers.) Dumort.
- złoć mała Gagea minima (L.) Ker Gawl.
- złoć pochwolistna Gagea spathacea (Hayne) Salisb.
- złoć polna Gagea arvensis (Pers.) Dumort. ≡ Gagea villosa (M.Bieb.) Sweet
- złoć żółta Gagea lutea (L.) Ker Gawl.
Po włączeniu tu rodzaju lilijka Lloydia do listy tej dochodzi także lilijka alpejska Lloydia serotina (L.) Rchb. ≡ Gagea serotina (L.) Ker Gawl.[4]
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Nieduże rośliny zielne (do 15 cm wysokości), byliny cebulkowe[5].
- Organy podziemne
- Cebule owalne lub kuliste, otulone suchą okrywą i czasem kołnierzem pozostałości po liściach, u podstawy czasem z mniejszymi cebulkami[6].
- Łodyga
- Zwykle pojedyncza[6].
- Liście
- Nieliczne, odziomkowe wyrastające wprost z cebuli i dwa liście łodygowe, naprzeciwległe. Liście włosowate, równowąskie lub wąsko lancetowate[5][6].
- Kwiaty
- Rzadko pojedyncze, zwykle po kilka, do kilkunastu, skupionych w baldach, baldachogrono lub grono, kwiatostan podparty zwykle podsadką. Kwiaty obupłciowe z 6 wolnymi listkami okwiatu w dwóch okółkach. Okwiat żółty lub żółtozielony, bardzo rzadko biały (sekcja Anthericoides) lub w innym kolorze. Okwiat trwały, po przekwitnieniu często powiększający się i otulający owoc. Pręcików 6 równych lub 3 z nich dłuższe. Nitki pręcików włosowate, czasem u nasady rozszerzone i spłaszczone. Zalążnia trójkomorowa, w każdej komorze rozwija się wiele zalążków. Szyjka słupka długa, znamię główkowato rozszerzone lub trójdzielne[6].
- Owoce
- Torebka, zwykle trójkanciasta. Nasion wiele drobnych, kulistych (u gatunków leśnych i łąkowych) lub spłaszczonych (u rosnących na pustyniach)[6][5].
Biologia
[edytuj | edytuj kod]Kwitnące wczesną wiosną geofity. Liczba chromosomów 2n = 24, 36, 48, 60, 72, 106.
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj z wieloma podobnymi do siebie gatunkami, często trudnymi do identyfikacji, słabo opisanymi. Jeszcze w XXI wieku wciąż opisywane są nowe gatunki także z Europy (np. Gagea tisoniana opisana ze środkowych Włoch w 2007 roku). Gatunki wyróżniane są na podstawie kryteriów morfologicznych, ale także anatomicznych, kariologicznych, ekologicznych i fitogeograficznych[8]. Słaby stopień poznania tego rodzaju wynika ze stosunkowo niewielkiego zróżnicowania morfologicznego roślin, krótkiego okresu wzrostu nad powierzchnią ziemi, możliwości hybrydyzacji i braku monografii[9].
Podział rodzaju na sekcje wciąż ulega modyfikacjom. Niektóre gatunki tworzą wyraźne grupy monofiletyczne, relacje między innymi pozostają wciąż przedmiotem badań, formułowane są wciąż nowe koncepcje systematyczne[10]. W świetle badań molekularnych pewne jest, że kladem bazalnym rodzaju jest sekcja Anthericoides z występującymi nad Morzem Śródziemnym gatunkami G. graeca i G. trinervia. W obrębie rodzaju umieszczane są też obecnie gatunki wyróżnianego wcześniej odrębnie rodzaju lilijka (Lloydia L.), wydzielone jako sekcja[11].
- Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzaj należy do podrodziny Lilioideae Eaton (synonimy: Erythroniaceae Martynov, Fritillariaceae R. A. Salisbury, Liriaceae Batsch, Medeolaceae Takhtajan, Tulipaceae Batsch). Obok Gagea należy do niej 10 innych rodzajów tworzących klad bazalny w obrębie rodziny liliowatych Liliaceae Jussieu z rzędu liliowców Liliales Perleb.
- Pozycja systematyczna rodzaju w systemie Reveala (1994-1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd liliowce (Liliales Perleb), podrząd Liliineae Rchb., rodzina liliowate (Liliaceae Juss.)[12].
- Wykaz gatunków[4]
- Gagea × absurda Levichev
- Gagea afghanica A.Terracc.
- Gagea aipetriensis Levichev
- Gagea alashanica Y.Z.Zhao & L.Q.Zhao
- Gagea alberti Regel
- Gagea alexeenkoana Miscz.
- Gagea alexejana Kamelin ex Levichev
- Gagea alexii Ali & Levichev
- Gagea algeriensis (Chabert) Chabert ex Batt.
- Gagea alii Levichev
- Gagea almaatensis Levichev, A.Peterson & J.Peterson
- Gagea altaica Schischk. & Sumnev.
- Gagea amblyopetala Boiss. & Heldr.
- Gagea ancestralis Levichev
- Gagea angelae Levichev & Schnittler
- Gagea angrenica Levichev
- Gagea anisopoda Popov
- Gagea antakiensis Kayikçi, Ocak & Teksen
- Gagea apulica Peruzzi & J.-M.Tison
- Gagea artemczukii Krasnova
- Gagea azutavica Kotukhov
- Gagea baluchistanica Levichev & Ali
- Gagea baschkyzylsaica Levichev
- Gagea bashoensis Ali
- Gagea bergii Litv.
- Gagea bezengiensis Levichev
- Gagea bithynica Pascher
- Gagea bohemica (Zauschn.) Schult. & Schult.f.
- Gagea bornmuelleriana Pascher
- Gagea bowes-lyonii Levichev
- Gagea brevistolonifera Levichev
- Gagea bulbifera (Pall.) Salisb.
- Gagea caelestis Levichev
- Gagea calantha Levichev
- Gagea calcicola Zarrei & Wilkin
- Gagea calyptrifolia Levichev
- Gagea capillifolia Vved.
- Gagea capusii A.Terracc.
- Gagea caroli-kochii Grossh.
- Gagea chabertii A.Terracc.
- Gagea chanae Grossh.
- Gagea charadzeae Davlian.
- Gagea chinensis Y.Z.Zhao & L.Q.Zhao
- Gagea chitralensis S.Dasgupta & Deb
- Gagea chlorantha (M.Bieb.) Schult. & Schult.f.
- Gagea chloroneura Rech.f.
- Gagea chomutovae (Pascher) Pascher
- Gagea chrysantha (Jan) Schult. & Schult.f.
- Gagea circumplexa Vved.
- Gagea commutata K.Koch
- Gagea confusa A.Terracc.
- Gagea cuneata Levichev & Murtaz.
- Gagea czatkalica Levichev
- Gagea daghestanica Levichev & Murtaz.
- Gagea daqingshanensis L.Q.Zhao & Jie Yang
- Gagea davlianidzeae Levichev
- Gagea dayana Chodat & Beauverd
- Gagea delicatula Vved.
- Gagea deserticola Levichev
- Gagea divaricata Regel
- Gagea drummondii Levichev & Ali
- Gagea dschungarica Regel
- Gagea dubia A.Terracc.
- Gagea durieui Parl.
- Gagea eleonorae Levichev
- Gagea exilis Vved.
- Gagea fedtschenkoana Pascher
- Gagea ferganica Levichev
- Gagea fibrosa (Desf.) Schult. & Schult.f.
- Gagea filiformis (Ledeb.) Kar. & Kir.
- Gagea flavonutans (H.Hara) Zarrei & Wilkin
- Gagea foliosa (C.Presl) Schult. & Schult.f.
- Gagea fragifera (Vill.) E.Bayer & G.López
- Gagea gageoides (Zucc.) Vved.
- Gagea germainae Grossh.
- Gagea glacialis K.Koch
- Gagea glaucescens Levichev
- Gagea goekyigitii Eker & Teksen
- Gagea goljakovii Levichev
- Gagea gracillima Pamp.
- Gagea graeca (L.) Irmisch
- Gagea graminifolia Vved.
- Gagea granatellii (Parl.) Parl.
- Gagea granulosa Turcz.
- Gagea gymnopoda Vved.
- Gagea gypsacea Levichev
- Gagea × haeckelii C.W.Dufft & M.Schulze
- Gagea helenae Grossh.
- Gagea hiensis Pascher
- Gagea hissarica Lipsky
- Gagea humicola Levichev
- Gagea huochengensis Levichev
- Gagea ignota Levichev
- Gagea incrustata Vved.
- Gagea intercedens Pascher
- Gagea iranica Zarrei & Zarre
- Gagea jaeschkei Pascher
- Gagea japonica Pascher
- Gagea jensii Levichev & Schnittler
- Gagea jispensis Ali & Levichev
- Gagea joannis Grossh.
- Gagea juliae Pascher
- Gagea kamelinii Levichev
- Gagea kneissea J.Thiébaut
- Gagea kopetdagensis Vved.
- Gagea kunawurensis (Royle) Greuter
- Gagea kuraiensis Levichev
- Gagea kuraminica Levichev
- Gagea lacaitae A.Terracc.
- Gagea leosii Ali & Levichev
- Gagea libanotica (Hochst.) Greuter
- Gagea lojaconoi Peruzzi
- Gagea longiscapa Grossh.
- Gagea × luberonensis J.-M.Tison
- Gagea ludmilae Levichev
- Gagea lusitanica A.Terracc.
- Gagea lutea (L.) Ker Gawl. – złoć żółta
- Gagea luteoides Stapf
- Gagea maeotica Artemczuk
- Gagea marchica Henker, Kiesew., U.Raabe & Rätzel
- Gagea mauritanica Durieu
- Gagea menitskyi Levichev
- Gagea mergalahensis Ali & Levichev
- Gagea michaelis Golosk.
- Gagea micrantha (Boiss.) Pascher
- Gagea minima (L.) Ker Gawl. – złoć mała
- Gagea minutiflora Regel
- Gagea minutissima Vved.
- Gagea moniliformis J.-M.Tison
- Gagea multipedunculifera Levichev
- Gagea nabievii Levichev
- Gagea nakaiana Kitag.
- Gagea neopopovii Golosk.
- Gagea nevadensis Boiss.
- Gagea noltiei Peruzzi, J.-M.Tison, A.Peterson & J.Peterson
- Gagea novoascanica Klokov
- Gagea olgae Regel
- Gagea omalensis J.-M.Tison
- Gagea paedophila Vved.
- Gagea pakistanica Levichev & Ali
- Gagea × pampaninii A.Terracc.
- Gagea paniculata Levichev
- Gagea pauciflora (Turcz. ex Trautv.) Ledeb.
- Gagea pedata Levichev
- Gagea peduncularis (C.Presl) Pascher
- Gagea peruzzii J.-M.Tison
- Gagea podolica Schult. & Schult.f.
- Gagea × polidorii J.-M.Tison
- Gagea polymorpha Boiss.
- Gagea × pomeranica R.Ruthe
- Gagea popovii Vved.
- Gagea praemixta Vved.
- Gagea pratensis (Pers.) Dumort. – złoć łąkowa
- Gagea pseudominutiflora Levichev
- Gagea pseudopeduncularis J.-M.Tison
- Gagea punjabica Levichev & Ali
- Gagea pusilla (F.W.Schmidt) Sweet
- Gagea quasitenuifolia Levichev
- Gagea quettica Levichev & Ali
- Gagea ramulosa A.Terracc.
- Gagea rawalpindica Levichev & Ali
- Gagea reinhardii Levichev
- Gagea reticulata (Pall.) Schult. & Schult.f.
- Gagea reverchonii Degen
- Gagea rigida Boiss. & Spruner
- Gagea robusta Zarrei & Wilkin
- Gagea rubicunda Meinsh.
- Gagea rubinae Ali
- Gagea rufidula Levichev
- Gagea rupicola Levichev
- Gagea sarmentosa K.Koch
- Gagea sarysuensis Murz.
- Gagea schachimardanica Levichev
- Gagea schugnanica Levichev & Navruzsh.
- Gagea scythica Artemczuk
- Gagea serotina (L.) Ker Gawl. – lilijka alpejska
- Gagea setifolia Baker
- Gagea shmakoviana Levichev
- Gagea sicula Lojac.
- Gagea siphonantha Rech.f.
- Gagea sivasica Hamzaoglu
- Gagea soleirolii F.W.Schultz
- Gagea spathacea (Hayne) Salisb. – złoć pochwolistna
- Gagea spelaea Levichev & Lazkov
- Gagea spumosa Levichev
- Gagea staintonii Rech.f.
- Gagea stepposa L.Z.Shue
- Gagea subtilis Vved.
- Gagea sulfurea Miscz.
- Gagea tadshikistanica Levichev
- Gagea takhtajanii Levichev
- Gagea talassica Levichev
- Gagea taschkentica Levichev
- Gagea taurica Steven
- Gagea tenera Pascher
- Gagea tenuissima Miscz.
- Gagea tesquicola Krasnova
- Gagea × theobaldii Brügger
- Gagea tisoniana Peruzzi, Bartolucci, Frignani & Minut.
- Gagea toktogulii Levichev
- Gagea toppinii S.Dasgupta & Deb
- Gagea transversalis Steven
- Gagea triflora (Ledeb.) Schult. & Schult.f.
- Gagea trinervia (Viv.) Greuter
- Gagea turanica Levichev
- Gagea ucrainica Klokov
- Gagea ugamica Pavlov
- Gagea ulazsaica Levichev
- Gagea uliginosa Siehe & Pascher
- Gagea utriculosa Levichev
- Gagea × vaga Levichev
- Gagea vaginata Pascher
- Gagea vanensis Teksen & Karaman
- Gagea vegeta Vved.
- Gagea villosa (M.Bieb.) Sweet – złoć polna
- Gagea villosula Vved.
- Gagea vvedenskyi Grossh.
- Gagea wallichii Levichev & Ali
- Gagea wendelboi Rech.f.
- Gagea xiphoidea Levichev
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne. W krajach o łagodnym klimacie w ogrodach skalnych uprawia się Gagea graeca i G. penduncularis[13]. W Polsce wszystkie rodzime gatunki wskazywane są jako ciekawy i barwny, wczesnowiosenny element kompozycji zieleńców, zwłaszcza w przypadku masowego występowania (uprawy) pod drzewami i krzewami, stanowiący uzupełnienie dla zawilców i fiołków[14].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2017-10-21] (ang.).
- ↑ a b Gagea. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-08-06].
- ↑ a b c d e f Gagea Salisb.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-08-06].
- ↑ a b c d e f Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 421. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b c d e f Gagea in Flora of China. eFloras.org. [dostęp 2009-01-05]. (ang.).
- ↑ a b Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 85, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Lorenzo Peruzzi, Fabrizio Bartolucci, Flavio Frignani, Francesco Minutillo. Gagea tisoniana, a new species of Gagea Salisb. sect. Gagea (Liliaceae) from central Italy. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 155 (3), s. 337-347, 2007-11-01. DOI: 10.1111/j.1095-8339.2007.00710.x. [dostęp 2009-01-05]. (ang.).
- ↑ A. Peterson, H. John, E. Koch, J. Peterson. A molecular phylogeny of the genus Gagea (Liliaceae) in Germany inferred from non-coding chloroplast and nuclear DNA sequences. „Plant Systematics and Evolution”. 245 (3-4): 145-162, maj 2004. Springer Wien. DOI: 10.1007/s00606-003-0114-y. [dostęp 2009-05-01]. (ang.).
- ↑ L. Peruzzi, A. Peterson, J.M. Tison, J. Peterson. Phylogenetic relationships of Gagea Salisb. (Liliaceae) in Italy, inferred from molecular and morphological data matrices. „Plant Systematics and Evolution”. 276 (3-4): 219-234, grudzień 2008. Springer Wien. DOI: 10.1007/s00606-008-0081-4. ISSN 1615-6110. [dostęp 2009-01-05]. (ang.).
- ↑ A. Peterson, I. Levichevb, J. Peterson. Systematics of Gagea and Lloydia (Liliaceae) and infrageneric classification of Gagea based on molecular and morphological data. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 46 (2), s. 446-465, luty 2008. Elsevier. DOI: 10.1016/j.ympev.2007.11.016. ISSN 1055-7903. [dostęp 2009-01-05]. (ang.).
- ↑ Crescent Bloom: Gagea. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-03]. (ang.).
- ↑ Christopher Brickell: Wielka Encyklopedia Roślin. Warszawa: Muza S.A., 1993. ISBN 83-7079-157-3.
- ↑ Aleksander Łukasiewicz: Krajowe byliny ozdobne. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956.
- BioLib: 42030
- EoL: 17819
- Flora of China: 113125
- Flora of North America: 113125
- GBIF: 2751406
- identyfikator iNaturalist: 124357
- IPNI: 24276-1
- ITIS: 500928
- NCBI: 82208
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:24276-1
- Tela Botanica: 84881
- identyfikator Tropicos: 40011566
- USDA PLANTS: GAGEA
- CoL: 8VXR4