Zabójstwo Chaima Arlosoroffa – Wikipedia, wolna encyklopedia
Zabójstwo Chaima Arlosoroffa – morderstwo szefa departamentu politycznego Agencji Żydowskiej Chaima Arlosoroffa dokonane przez nieznanych sprawców 16 czerwca 1933 roku w Tel Awiwie.
Wieczorem 16 czerwca podczas spaceru ze swoją żoną na plaży w Tel Awiwie Arlosoroff został postrzelony przez nieznanych zamachowców, którzy uciekli z miejsca zdarzenia. Arlosoroff zmarł w szpitalu w nocy z 16 na 17 czerwca. Zamach powiązano z sympatykami syjonizmu rewizjonistycznego, którego liderzy pozostawali w politycznym sporze z socjalistami i krytykowali Arlosoroffa za udział w negocjacjach z władzami III Rzeszy nad porozumieniem Ha-Awara. W sprawie zatrzymani zostali Abba Achimeir, Cwi Rozenblat i Awraham Stawski. Dwaj pierwsi zostali ostatecznie uniewinnieni. Stawski został skazany, jednak sąd najwyższy ostatecznie uniewinnił go ze względu na brak potwierdzenia zeznań żony Arlosoroffa.
Nierozwiązana sprawa stała się jednym z głównych czynników pogłębiających konflikt pomiędzy socjalistami i rewizjonistami w Jiszuwie i całym ruchu syjonistycznym.
Tło zamachu
[edytuj | edytuj kod]Lata 20. i 30. XX wieku w Palestynie charakteryzowały się rosnącymi napięciami pomiędzy rewizjonistami a Histadrutem, Mapai i Organizacją Syjonistyczną. Rewizjoniści oskarżali Histadrut o upolitycznienie rynku pracy i uzależnienie otrzymania zatrudnienia od poglądów kandydatów[1]. W wielu miastach mandatowej Palestyny dochodziło do starć rewizjonistów z przedstawicielami Histadrutu. Próbą przełamania przez rewizjonistów monopolu Histadrutu było stworzenie własnego związku – Histadrut ha-Owdim ha-Le’umit[2].
Ponadto spory toczyły się o certyfikaty imigracyjne umożliwiające imigrację do Palestyny, które przyznawane były przez Agencję Żydowską. W latach 30. zapotrzebowanie na certyfikaty wśród Żydów europejskich rosło, a liczba dokumentów była ograniczona. Zatem struktura społeczna Żydów w Palestynie uzależniona była od selekcji kandydatów, w której środowiska rewizjonistyczne, w szczególności Bejtar, podlegały dyskryminacji[3]. Organizacja Syjonistyczna sprzeciwiła się również zaproponowanemu w 1933 roku przez Ze’ewa Żabotyńskiego planowi ewakuacji Żydów polskich, gdyż zakładałby on napływ przedstawicieli klasy średniej do Palestyny, co kłóciło się z wizją społeczeństwa robotniczego[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Haim_Arlozorov_enface.jpg/159px-Haim_Arlozorov_enface.jpg)
Spór pomiędzy rewizjonistami a socjalistami został zaogniony przez negocjacje nad porozumieniem Ha-Awara prowadzonymi w 1933 roku pomiędzy Agencją Żydowską, niemieckimi syjonistami a Niemcami. Założeniem umowy miało być umożliwienie niemieckim Żydom emigracji do Palestyny w zamian za zakup niemieckich produktów przez Jiszuw za lokalną walutę (funt palestyński). Negocjacje te zostały uznane przez rewizjonistów za zdradę i wyłamanie się z antyniemieckiego bojkotu, silnie wspieranego m.in. przez polskich Żydów[5][6]. Dodatkowo Jiszuw oskarżany był o to, iż kapitał, który miałby napłynąć do Palestyny z III Rzeszy, byłby wykorzystany na cele partyjne i związkowe[4]. W rzeczywistości chciano go przeznaczyć na ustabilizowanie sytuacji gospodarczej Palestyny[7] . Upublicznienie informacji na temat rozmów przyczyniło się do powszechnej krytyki przywództwa syjonistycznego i Agencji Żydowskiej, w tym samego Arlosoroffa jako promującego porozumienie, w prasie rewizjonistycznej[8][7] . W atakach na Arlosoroffa przodowała jednak „Chazit ha-Am” powiązana z radykalnym skrzydłem rewizjonistów – Brit ha-Birjonim[7] . 9 czerwca 1933 roku w gazecie pojawił się artykuł oskarżający Arlosoroffa o próby przełamania bojkotu niemieckich produktów i zapewnienie ich eksportu do Palestyny[9]. Natomiast w wydaniu z 16 czerwca Jonatan Bograbinski pisał: „naród żydowski zawsze wiedział jak należycie docenić tych, którzy szanują swój naród i swoje prawa, wiedział również dziś, jak odpowiedzieć temu łotrowi”[10].
Zamach i proces
[edytuj | edytuj kod]Przebieg
[edytuj | edytuj kod]Wieczorem 16 czerwca Arlosoroff wraz ze swoją żoną Simą spacerowali po plaży w Tel Awiwie. Wcześniej Arlosoroff był na spotkaniach w Histadrucie i u burmistrza miasta Me’ira Dizengoffa. Około godziny 22:30 został zaatakowany i postrzelony przez dwóch niezidentyfikowanych sprawców, którzy uciekli z miejsca zdarzenia. Jeden z atakujących miał zaświecić latarką w oczy Arlosoroffowi i spytać się o godzinę. W tym czasie drugi z mężczyzn podszedł bliżej i wystrzelił dwukrotnie w kierunku Arlosoroffa. Sima pomogła rannemu mężowi dotrzeć do ulicy Jarkon, na której poprosiła o pomoc. Po około dwóch godzinach Arlosoroff zmarł w szpitalu Hadasa, po operacji i transfuzji krwi, w wyniku odniesionych ran i wykrwawienia[11][12][13].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/%D7%90%D7%A8%D7%9C%D7%95%D7%96%D7%95%D7%A8%D7%95%D7%91_%D7%9E%D7%AA_19.6.1933_%D7%93%D7%95%D7%90%D7%A8_%D7%94%D7%99%D7%95%D7%9D_%D7%A2%D7%9E%D7%95%D7%93_2.jpg/209px-%D7%90%D7%A8%D7%9C%D7%95%D7%96%D7%95%D7%A8%D7%95%D7%91_%D7%9E%D7%AA_19.6.1933_%D7%93%D7%95%D7%90%D7%A8_%D7%94%D7%99%D7%95%D7%9D_%D7%A2%D7%9E%D7%95%D7%93_2.jpg)
Obdukcja przeprowadzona 17 czerwca o godzinie 10 wykazała, że kula uszkodziła jelita, tętnicę i wątrobę. Uznano, że postrzał był śmiertelny i żadna pomoc nie wpłynęłaby na utrzymanie Arlosoroffa przy życiu[11].
Policja Mandatu Palestyny po oględzinach miejsca zdarzenia uznała, że był to zaplanowany zamach. Miejsce postrzału znajdowało się w znacznej odległości od ulicy, a obok miejsca zbrodni znajdował się cmentarz i winnica, co mogło ułatwić ucieczkę. Ślady sprawców urwały się po 600 metrach od miejsca postrzału. Policja wyznaczyła nagrodę dla osoby, która pomogłaby w ujęciu sprawców w wysokości 500 funtów palestyńskich. Dodatkowe 1000 funtów palestyńskich zapowiedziała Agencja Żydowska[11].
Podejrzani
[edytuj | edytuj kod]Policja przygotowała rysopisy dwóch sprawców. Pierwszy z nich miał być mężczyzną średniego wzrostu, w wieku powyżej 30 lat, ogolony, o „niemiłej aparycji” i „kaczym chodzie”, noszącym garnitur skrojony w europejskim stylu. Drugi sprawca, mężczyzna niskiego wzrostu, w wieku około 30 lat, nieogolony, o „orientalnej” urodzie i wąskim nosie[11].
Po zdarzeniu policja z Jafy i Tel Awiwu zatrzymała około 20 komunistów w celu złożenia zeznań. Żaden z nich nie został zatrzymany[11]. Ostatecznie policja ujęła trzy osoby: imigranta z Polski Awrahama Stawskiego, Cwiego Rozenblata i założyciela Brit ha-Birjonim Abbę Achimeira. Dwaj pierwsi zostali oskarżeni za udział w zabójstwie. Z kolei Achimeirowi postawiono zarzut podżegania do zabójstwa[14][15] .
Aresztowano także 15 rewizjonistów i członków Bejtaru, w tym Jehoszuę Jejwina i Kalmana Kacnelsona[16][6].
- Awraham Stawski (zdjęcie sprzed 1948)
- Cwi Rozenblat (1973)
- Abba Achimeir
Proces
[edytuj | edytuj kod]23 kwietnia 1934 roku rozpoczął się proces Achimeira, Stawskiego i Rozenblata[17]. Dwaj ostatni zostali zidentyfikowani jako zabójcy przez Simę Arlosoroff[18].
W dniu zamachu Achimeir wygłaszał wykład w Jerozolimie[14]. Po rozpoczęciu procesu rozpoczął strajk głodowy, od którego chciał go odwieść sam Naczelny Rabin Palestyny Awraham Kuk[19].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/PikiWiki_Israel_1123_Israel_Defense_Forces_%D7%A4%D7%A2%D7%99%D7%9C%D7%99_%D7%91%D7%A8%D7%99%D7%AA_%D7%94%D7%91%D7%A8%D7%99%D7%95%D7%A0%D7%99%D7%9D_%D7%9E%D7%95%D7%91%D7%90%D7%99%D7%9D_%D7%9C%D7%9E%D7%A9%D7%A4%D7%98.jpg/199px-PikiWiki_Israel_1123_Israel_Defense_Forces_%D7%A4%D7%A2%D7%99%D7%9C%D7%99_%D7%91%D7%A8%D7%99%D7%AA_%D7%94%D7%91%D7%A8%D7%99%D7%95%D7%A0%D7%99%D7%9D_%D7%9E%D7%95%D7%91%D7%90%D7%99%D7%9D_%D7%9C%D7%9E%D7%A9%D7%A4%D7%98.jpg)
Stawski mieszkał z Achimeirem[14]. Zeznał, że nie było go na wykładzie, ponieważ słabo znał hebrajski. Przyznał się także do słabej znajomości angielskiego. W czasie ataku miał przebywać w Hotelu Turgeman w Jerozolimie[20]. W trakcie procesu pojawiły się poszlaki jakoby Stawski miał rozmawiać z innym więźniem w więzieniu w Jafie Abdulem Mejidem, aby ten przyznał się do winy[21]. Jak stwierdził później Stawski, podczas jednej z rozmów Mejid sam miał się mu przyznać do zabicia Arlosoroffa[22].
Z kolei Rozenblat zeznał, że w tym czasie był na spotkaniu Bejtaru w Kfar Sabie do godziny 23:00[14][23]. W trakcie procesu zaprzeczył, jakoby miał znać już wcześniej Stawskiego, którego zobaczył, dopiero kiedy został aresztowany 23 lipca. Zaprzeczył również, że miał zmuszać Mejida do przyznania się do zabójstwa Arlosoroffa[21].
„The Palestine Post” już 24 kwietnia 1934 roku podała, że Mejid przyznał się do tego, iż Rozenblat i Stawski prosili, aby przyznał się wraz z kolegą do zabójstwa Arlosoroffa. Jeszcze przed rozpoczęciem procesu przyznał się podczas przesłuchań do zabójstwa, jednak później wycofał swoje zeznania, twierdząc, że Stawski i Rozenblat obiecali mu zapłacić za fałszywe zeznania[12].
Ostatecznie Abba Achimeir został jednoznacznie uniewinniony, ponieważ nie przedstawiono przeciwko niemu jednoznacznych dowodów obciążających. Rozenblat i Stawski również zostali uniewinnieni[15] . Pierwszy już 8 lipca 1934 roku, przez sąd pierwszej instancji. Drugi 8 lipca 1934 roku został uznany przez sąd pierwszej instancji za winnego[24]. Dopiero sąd najwyższy uniewinnił Stawskiego. Wynikało to z faktu, iż sąd niższej instancji przyjął stanowisko Simy Arlosoroff, która zeznała, że sprawcami są Stawski i Rozenblat. Sąd apelacyjny nie widział podstaw, aby uznać zeznania Simy za bezpodstawne. Jednak według prawa Mandatu Palestyny oskarżenie wymagało potwierdzenia zeznań, co jednak nie miało miejsca w wypadku zeznań żony Arlosoroffa. Sąd nie pozostawił jednak wątpliwości w kwestii przebiegu morderstwa[15] .
Pogrzeb Arlosoroffa
[edytuj | edytuj kod]W związku ze śmiercią Arlosoroffa wszystkie flagi ruchu syjonistycznego zostały opuszczone do połowy masztów na budynkach użyteczności publicznej w Tel Awiwie. Pod szpitalem zbierały się „pogrążone w rozpaczy tłumy”. Na miejscu wystawiono wartę honorową składającą się z członków organizacji sportowej Ha-Poel i młodziezowej organizacji pracy Ha-No’ar Ha-Owed[25].
Jeszcze przed pogrzebem rewizjoniści opublikowali stanowisko, w którym zaznaczyli, że „syjoniści rewizjoniści, Unia Syjonistów Rewizjonistów, Związek Trumpeldora, związek pracowników Unii Syjonistów Rewizjonistów i Bejtar łączą się ze społecznością hebrajską w Ziemi Izraela w żałobie nad śmiercią śp. dr. Chaima Arlosoroffa z rąk nieznanych morderców”[26].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/PikiWiki_Israel_41659_Tel_Aviv-_Arlozorov_funeral.jpg/220px-PikiWiki_Israel_41659_Tel_Aviv-_Arlozorov_funeral.jpg)
18 czerwca miał miejsce pogrzeb Arlosoroffa, na którym zjawiło się ponad 60 tysięcy ludzi[27]. Wzięli w nim udział przedstawiciele żydowskich organizacji sportowych Makabi i Ha-Po’el, reprezentacje szkół, przedstawiciele przemysłu, robotników, organizacji młodzieżowych, działacze syjonistyczni, delegacje z kibucy i moszawów, komisarz policji mandatowej oraz przedstawiciela władz mandatowych. Na skrzyżowaniu ulic Allenby i Jafo byli również Brytyjczycy oraz rewizjoniści (m.in. Achimeir) w liczbie ok. 450 osób[26]. Podczas pogrzebu mowę porzegnalną wygłosili Berl Katznelson, Me’ir Dizengoff i Menachem Usyszkin. Pierwszy nazwał Arlosoroffa „geniuszem” i „trybunem” ruchu robotniczego. Dizengoff stwierdził, że zamordowany był „jednym z najbardziej utalentowanych przywódców ruchu”. Z kolei Usyszkim określił śmierć Arlosoroffa mianem „nowej karty otwierającej dzieje odrodzenia narodu”[28].
Skutki morderstwa
[edytuj | edytuj kod]Partia Mapai za winnych śmierci Arlosoroffa uznała rewizjonistów, którzy oskarżali działacza Agencji Żydowskiej o zdradę i kooperację z nazistami[8]. Żabotyński w artykule napisanym w jidysz w warszawskim dzienniku „Der Moment” uznał, że za zamachem z pewnością stali Arabowie, a oskarżanie rewizjonistów o zabójstwo uznał za „zniesławienie krwią”. Jednocześnie nazwał Arlosoroffa „żydowskim patriotą”[29]. Spory pomiędzy socjalistami a rewizjonistami przeniosły się także na 18. Kongres Syjonistyczny, po którym Żabotyński powiedział: „żałuję tylko jednego: że przez tę lewicową prowokację Kongres Syjonistyczny zmienił się w burdel”[30].
Niewyjaśnione morderstwo przyczyniło się do walki pomiędzy socjalistami a rewizjonistami. Dawid Ben Gurion stwierdził, że Żabotyński podąża śladami Adolfa Hitlera. Z kolej rewizjoniści nazywali socjalistów bolszewikami[31]. Dalsze spory i brak możliwości porozumienia się z pozostałymi środowiskami syjonistycznymi sprawiły, że rewizjoniści zaczęli być marginalizowani w ruchu syjonistycznym, aż wreszcie Żabotyński odłączył się w 1935 roku od Organizacji Syjonistycznej, tworząc własną Nową Organizację Syjonistyczną[8][32][33].
Aresztowanie Achimeira uczyniło z niego bohatera ruchu rewizjonistycznego[34]. Brak jednoznacznych wyroków skazujących za planowanie zabójstwa umocnił pozycję Żabotyńskiego jako prawdziwego obrońcę młodzieży rewizjonistycznej. Jednocześnie proces osłabił pozycję Brit ha-Birjonim[35].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Shavit 1988 ↓, s. 336.
- ↑ Laqueur 2003 ↓, s. 318–319.
- ↑ Shavit 1988 ↓, s. 336–337.
- ↑ a b Shavit 1988 ↓, s. 338.
- ↑ Weiss 1998 ↓, s. 129–130.
- ↑ a b Shindler 2015 ↓, s. 110.
- ↑ a b c Buenos 2023 ↓.
- ↑ a b c Laqueur 2003 ↓, s. 319.
- ↑ הדיפלומט המפא"יי זומם לשבור את המלחמה בהיטלר, „Chazit ha-Am”, 9 czerwca 1933, s. 1 [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ Pograbinski 1933 ↓, s. 2.
- ↑ a b c d e Dr. Arlosoroff Murdered, „The Palestine Post”, 18 czerwca 1933, s. 5 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ a b The Arlosoroff Murder Trial, „The Palestine Post”, 24 kwietnia 1934, s. 8 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ חיים ארלוזורוב נרצח, „Dawar”, 17 czerwca 1933, s. 1 [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ a b c d Shindler 2015 ↓, s. 111.
- ↑ a b c Maoz 2000 ↓.
- ↑ Shindler 2006 ↓, s. 178.
- ↑ The Arlosoroff Murder Trial. Opening of Case for Prosectuion, „The Palestine Post”, 24 kwietnia 1934 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ סימה ארלוזורוב מעידה על פרטי הרצח, „Dawar”, 10 sierpnia 1933, s. 5 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ Achimeir’s Hunger Strike, „The Palestine Post”, 22 maja 1934, s. 1 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ Rosenblatt Given Evidence, „The Palestine Post”, 21 maja 1934, s. 1 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ a b The Arlosoroff Murder Trial, „The Palestine Post”, 21 maja 1934, s. 8 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ Mejid’s "Confession", „The Palestine Post”, 3 czerwca 1934, s. 8 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ The Arlosoroff Murder Trial, „The Palestine Post”, 27 maja 1934, s. 1 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ פסק־הדין במשפט רצח ארלוזורוב, „Dawar”, 9 lipca 1934, s. 11 [dostęp 2024-04-04] .
- ↑ Jewish Agency Head Slain at Tel Aviv Seashore, „The Palestine Post”, 18 czerwca 1933, s. 1 [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ a b לויתו של חיים ארלוזורוב, „Dawar”, 18 czerwca 1933, s. 5 [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ A Nation In Mourning. Seventy Thousand At Dr. Arlosoroffs Funeral, „The Palestine Post”, 19 czerwca 1933, s. 1 [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ לויתו של חיים ארלוזורוב, „Dawar”, 18 czerwca 1933, s. 6 [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ Shindler 2015 ↓, s. 112.
- ↑ רצח ארלוזורוב [online], Instytut Żabotyńskiego [dostęp 2024-04-05] .
- ↑ Shimoni 1995 ↓, s. 256.
- ↑ Sprinzak 1991 ↓, s. 32.
- ↑ Szapira 2012 ↓, s. 127.
- ↑ Heller 2017 ↓, s. 214.
- ↑ Shindler 2006 ↓, s. 180.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Maja Buenos , 90 שנה לתעלומה הגדולה בציונות: מי ביצע את רצח ארלוזרוב?, „Ma’ariw”, 17 czerwca 2023 [dostęp 2024-04-04] .
- Daniel K. Heller , Jabotinsky’s Children. Polish Jews and the Rise of Right-Wing Zionism, Princeton-Oxford: Princeton University Press, 2017, ISBN 978-0-691-17475-4 .
- Walter Laqueur , A History of Zionism, New York: Schocken Books, 2003, ISBN 0-8052-1149-7 .
- Asher Maoz , Historical Adjudication: Courts of Law, Commissions of Inquiry, and "Historical Truth", „Law and History Review”, 18 (3), 2000 [dostęp 2024-04-04] [zarchiwizowane] .
- Jonatan Pograbinski , ברית סטלין-בן־גוריון-היטלר, „Chazit ha-Am”, 16 czerwca 1933, s. 2 [dostęp 2024-04-05] .
- Yaacov Shavit , Jabotinsky and the Revisionist Movement 1925-1948, London-Totowa: Frank Cass & Co. Ltd., 1988, ISBN 0-7146-3325-9 .
- Gideon Shimoni , The Zionist Ideology, Hanover: University Press of New England, 1995, ISBN 0-87451-703-6 .
- Cloin Shindler , The Triumph of Military Zionism, New York: I.B. Tauris & Co. Ltd., 2006, ISBN 1-84511-030-7 .
- Colin Shindler , The Rise of Israeli Right. From Odessa to Hebron, New York: Cambridge University Press, 2015, ISBN 978-0-521-15166-5 .
- Ehud Sprinzak , The Ascendance of Israel's Radical Right, New York: Oxford University Press, 1991, ISBN 0-19-505086-X .
- Anita Szapira, Israel: A History, Waltham: Brandeis University Press, 2012, ISBN 978-1-61168-352-3 .
- Yfaat Weiss , The Transfer Agreement and the Boycott Movement: A Jewish Dilemma on the Eve of the Holocaust, „Yad Vashem Studies”, XXVI, 1998, s. 129–172 [dostęp 2024-04-04] .