Zamek Bierzgłowski (zabytek) – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
![]() Zamek z góry | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | |
Styl architektoniczny | |
Kondygnacje | 3 |
Rozpoczęcie budowy | 1270 |
Ukończenie budowy | 1305 |
Ważniejsze przebudowy | 1860 |
Pierwszy właściciel | |
Obecny właściciel | |
Plan budynku![]() | |
Położenie na mapie gminy Łubianka ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu toruńskiego ![]() | |
![]() |
Zamek Bierzgłowski – dawny zamek krzyżacki, którego budowę rozpoczęto w drugiej połowie XIII w. Obecnie centrum kultury diecezji toruńskiej[1].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Lata 1270–1920
[edytuj | edytuj kod]W 1236 tereny te zajął Zakon krzyżacki[2]. Po 1260 na miejscu wcześniejszej fortyfikacji rozpoczęto budowę z kamieni polnych zamkowego domu głównego (zamek wysoki) i obszernego przedzamcza o funkcji obronne-gospodarczej. Zamek wysoki stanowiły dwie stykające się pod kątem prostym budowle, w których mieściły się: dormitorium, refektarz, kaplica i kapitularz. Wjazd do zamku prowadził przez bramę z portalem z płaskorzeźbami terakotowymi przedstawiającymi trzech rycerzy[1][2].
W 1262 zamek został po raz pierwszy wzmiankowany jako castrum Birgelow, w związku z najazdem Litwinów pod wodzą Trojnata i skutecznej obronie Krzyżaków w jednej z wież[2]. Pierwszym komturem był Arnold Kropf, który pełnił tę funkcję w latach 1270–1276[3]. W 1270 lub 1271 doszło do bitwy pod zamkiem z Jaćwingami pod wodzą Skomanda[2]. Około 1280 budowę kontynuowano z cegły i wtedy też powstał tympanon[2]. W latach 1300–1305 zamek został rozbudowany i podwyższony[2]. Około 1330 dodano drugi mur i powstał parcham. W latach 1386–1415 zamek ten był siedzibą komturów bierzgłowskich. Po bitwie pod Grunwaldem w lipcu 1410 rycerze chełmińscy zdobyli zamek. Po likwidacji komturstwa w 1415 zamek stał się siedzibą administracyjną prokuratora krzyżackiego. Podczas wojny trzynastoletniej w lutym w 1454 zamek został zajęty przez wojska propolskiego Związku Pruskiego i częściowo rozebrany na rozkaz króla Kazimierza Jagiellończyka[2].
W latach 1474–1840 był on własnością władz Torunia. Po pożarze, który miał miejsce w 1520 i 1580, zamek popadł w ruinę[2]. W 1733 zamek był opisywany jako będący w ruinie. W 1769 pod zamkiem doszło do potyczki konfederatów barskich z milicją miasta Torunia, wspieraną przez wojska rosyjskie[4][1][2]
W 1782 ponowny pożar zamku dokonał dalszych zniszczeń. Od 1840, kiedy to przeszedł w prywatne ręce, odbudowano skrzydło południowo-zachodnie i wieżę bramną. W 1860 przebudowano górną kondygnację skrzydła południowego w stylu neogotyckim wg projektu Oliviera Pavelta, a także nadbudowano wieżę na przedzamczu i rozebrano kaplicę na przedzamczu[2]. W 1903 roku zamek przejęło państwo pruskie[2]. 3 listopada 1908 w odbudowanych budynkach wybuchł kolejny dotkliwy pożar, który zniszczył pokrycie dachowe. W 1911 przeprowadzono rekonstrukcję według projektu Conrada Steinbrechta[5][6][7]. Założono nowe sklepienia krzyżowe w refektarzu, zbudowano fachwerkową ścianę wewnętrzną refektarza oraz dach skrzydła zachodniego[2].
1920–1945
[edytuj | edytuj kod]W 1929 zamek został wydzierżawiony przez bpa chełmińskiego Stanisława Okoniewskiego, który w 1933 kupił go na potrzeby diecezji. Podczas dalszych prac remontowo-budowlanych zrekonstruowano skrzydło zachodnie, zamurowano arkady krużganka w skrzydle południowym[2]. W 1936 w obecności prymasa Augusta Hlonda, wojewody Władysława Raczkiewicza, generałów Bortnowskiego i Wiktor Thommée, a także prezydenta Torunia – Leona Raszei dokonano na terenie zamku otwarcia Domu Rekolekcyjnego[1][8][9]. W latach 1939–1945 ośrodek szkoleniowy NSDAP[2].
Od 1945
[edytuj | edytuj kod]W latach 1945–1992 w zamku mieścił się Zakład Opieki Społecznej. W latach 1946–1950 mieszkał tu biskup łucki Adolf Piotr Szelążek, wygnany przez władze radzieckie ze swej diecezji na Wołyniu, wcielonej do ZSRR[10]. W 1960 odrestaurowano gotycki portal[2]. 1 września 2001 rozpoczęło działalność Diecezjalne Centrum Kultury, którego dyrektorem został ks. Piotr Rutkowski. Od czasu ponownego przejęcia budynku przez władze kościelne w 1992 trwa jego rewitalizacja. W 2010 odrestaurowano m.in. kaplicę zamkową[potrzebny przypis].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]- Zamek główny - główna część zamku składała się z Domu konwentualnego w formie stykających się pod kątem prostym skrzydeł zachodniego i południowego. Zamek główny (wysoki) jest dwuskrzydłowy, dwa jego boki są zamknięte kamienno-ceglanymi murami w nieregularny czworobok. Na elewacji skrzydła południowego i zachodniego widoczne są ślady krużganków[2]. Od północy zamku głównego mogło istnieć jeszcze jedno skrzydło[2].
- Skrzydło zachodnie mieści refektarz krzyżacki (obecnie Sala Rycerska) ze sklepieniem krzyżowym z 1911 roku oraz kapitularz (dziś kaplica) ze zrekonstruowanymi sklepieniem krzyżowo-żebrowym i z oryginalnymi gotyckimi oknami od zachodu[2]. W piwnicach zachowane oryginalne krzyżackie sklepienia kolebkowe. Skrzydło to prawdopodobnie miało dwukondygnacyjny krużganek od strony dziedzińca[2]. Część północna skrzydła zachodniego jest w całości neogotycka z XIX wieku[2].
- Wnętrza skrzydła południowego są niepodpiwniczone, powyżej całkowicie przekształcone, a po 1860 roku skrzydło to nadbudowano. Od strony dziedzińca w ogóle nie ma gotyckich cegieł[2].
- Portal z tympanonem gotyckim - w murze północnym zamku wysokiego znajduje się, pochodzący z około między 1270-1300 roku, portal z ceramicznym trójpolowym tympanonem o niepewnej ikonografii (postać jeźdźca na koniu, której towarzyszą 2 rycerze). Ta najstarsza zachowana rzeźba na terenie Prus zaliczana jest przez niektórych historyków do najcenniejszych dzieł ceramicznej plastyki średniowiecznej Europy[11]. Litery na fryzie tympanonu miały przypuszczalnie tylko charakter dekoracyjny albo zostały przestawione[2].
- Przedzamcze - na terenie zlokalizowanego od północy przedzamcza znajduje się przebudowany w XIX wieku budynek gospodarczy z XIV wieku oraz dwa późniejsze budynki. Przedzamcze jest otoczone kamiennym murem, a w narożu północno-zachodnim obronność wzmacniała diagonalna baszta[potrzebny przypis]. Na przedzamczu znajdowały się stajnie[2].
- Wieża bramna - została zbudowana przed murem obwodowym od północy. Dolna część bramy jest oryginalna z czasów średniowiecza i wzmocniona jest granitowymi łukami. Górna część bramy wraz ze szczytami schodkowymi jest neogotycką rekonstrukcją z 1860[2].
- Fosa - od wschodu, południa i zachodu zamek otoczony był suchą fosą o szerokości 15 metrów
W 1930 (ponownie 1957) zamek został wpisany do rejestru zabytków[potrzebny przypis].
Komturzy bierzgłowscy
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Galeria
[edytuj | edytuj kod]- Zamek widziany z góry
- Wieża bramna
- Widok na północne zabudowania przedzamcza z Wieżą bramną
- Tympanon bramy wewnętrznej – jeden z najcenniejszych zabytków zamku
- Sala rycerska (refektarz - jadalnia krzyżacka)
- Kaplica (kapitularz krzyżacki)
- Skrzydło zachodnie od strony dziedzińca
- Skrzydło południowe z XIX wieku od strony dziedzińca
- Skrzydło zachodnie od zewnątrz
- Narożnik skrzydła zachodniego i południowego
- Skrzydło południowe od zewnątrz
- Detal z zamku - obecnie w Muzeum w Toruniu
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Izabela i Tomasz Kaczyńscy - Zamki w Polsce północnej i środkowej - przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa, 1999, s. 49-52, język polski, ISBN 83-7200-448-X
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Tomasz Torbus, Zamki konwentualne Państwa Krzyżackiego w Prusach. Część II: Katalog, Słowo/Obraz Terytoria, 2023, ISBN: 978-83-7453-216-7 ,s.610-625
- ↑ Maciej Kulesza: Zamek Bierzgłowski. Budowla krzyżacka w doskonałym stanie. 2021-07-09. [dostęp 2021-07-13].
- ↑ Wacław Szczygielski , Konfederacja Barska w Wielkopolsce 1768-1770, s. 246 .
- ↑ Super User , Historia [online], www.zamekbierzglowski.eu [dostęp 2018-02-03] (pol.).
- ↑ Redaktor 2, Zamek Bierzgłowski (gm. Łubianka, pow. toruński) [online], nasze.kujawsko-pomorskie.pl [dostęp 2018-02-03] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-04] (ang.).
- ↑ W Zamku Bierzgłowskim – relacja, zdjęcia, mapa wycieczki Polskie Szlaki [online], www.polskieszlaki.pl [dostęp 2018-02-03] (pol.).
- ↑ Dariusz Sitko , Bierzgłowo – Zamek w Bierzgłowie [online], www.zamki.pl [dostęp 2018-02-03] .
- ↑ Anna Sikorska , Zamek w Zamku Bierzgłowskim [online], www.odznaka.kuj-pom.bydgoszcz.pttk.pl [dostęp 2018-02-03] .
- ↑ Hiacynta, Zamek Bierzgłowski [online], www.biskupszelazek.pl [dostęp 2018-02-03] (pol.).
- ↑ Zamek Krzyżacki w Zamku Bierzgłowskim [online] [dostęp 2018-02-03] (pol.).