Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası — Vikipediya
Tarixi dövlət | |||||
Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası | |||||
---|---|---|---|---|---|
inquş Нохч-ГӀалгӀай Автономе Советий Социализма Республика | |||||
| |||||
![]() | |||||
| |||||
Paytaxt | Qroznı | ||||
Ərazisi |
| ||||
Əhalisi |
| ||||
![]() |
Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası[a][b] və ya Çeçen-İnquş MSSR — Rusiya SFSR-yə daxil olan muxtar respublika. Paytaxtı Qroznı şəhəriydi.
1989-cu il siyahıyaalmasına görə respublikanın ərazisi 19.300 km² , əhalisi isə 1.275.513 nəfərdir: 734,500 çeçen, 163,800 inquş, qalanları rus və digər etnik qruplardır.[2]
Tarixi
[redaktə | mənbəni redaktə et]Rusiya İmperiyası
[redaktə | mənbəni redaktə et]1810-cu ildə İnquşetiya könüllü olaraq Rusiya İmperiyasının tərkibinə qatıldı. 1859-cu ildə tarixi Çeçenistan torpaqları da, uzun müddətli Qafqaz müharibəsi (1817-64) zamanı Rusiyaya ilhaq edildi.
Sovet dövrü
[redaktə | mənbəni redaktə et]1917-ci il Rusiya inqilabından sonra, 20 yanvar 1921-ci ildə Çeçenistan və İnquşetiya Dağ Sovet Respublikasına qoşuldu. Dağ MSSR-nin parçalanması yarandıqdan qısa müddət sonra başladı və Çeçen rayonu 30 noyabr 1922-ci ildə Çeçen Muxtar Vilayəti olaraq ayrıldı. 7 iyul 1924-cü ildə Dağ MSSR-nin qalıqları Şimali Osetiya Muxtar Vilayətinə və İnquş Muxtar Vilayətinə bölündü. 15 yanvar 1934-cü ildə Çeçen və İnquş Muxtar Vilayətləri 5 dekabr 1936-cı ildə Çeçen-İnquş MSSR-də birləşdirildi.[3].
İkinci dünya müharibəsi
[redaktə | mənbəni redaktə et]
40.000 çeçenin Qızıl Orduda döyüşdü İkinci Dünya müharibəsi dövründə, 1942-43-cü illərdə respublika qismən Nasist Almaniya tərəfindən işğal edildi. 3 mart 1944-cü ildə İosif Stalinin əmri ilə işğalçılarla əməkdaşlıq və separatizm ittihamları ilə respublika ləğv edildi və əhalisi zorla deportasiya edildi. Bölgədəki yer adları ruslaşdırıldı, MSSR-nin ərazisi Stavropol diyarı (Qroznı dairəsinin yarandığı yer),[4] Dağıstan MSSR, Şimali Osetiya MSSR və Gürcüstan SSR arasında bölüşdürüldü.
Müharibədən sonra
[redaktə | mənbəni redaktə et]9 yanvar 1957-ci ildə Nikita Xruşşov tərəfindən respublika bərpa edildi. Sürgündə olan çeçen və inquşlar öz torpaqlarına qayıda bildilər.[5][6]
1990-cı ilin noyabrında respublika öz suverenliyini elan etdi.[7] 1991-ci ilin mayında müstəqil Çeçen-İnquş Respublikası təsis edilsə də,[8] sonradan müstəqil Çeçenistan Respublikası və İnquşetiya Respublikası olaraq bölündü.[9]. Bu gün hər ikisi Rusiyanın federal subyektləridir.
Əhali
[redaktə | mənbəni redaktə et]Çeçen-İnquş MSSR-nin əhali sayı müxtəlif onilliklərdə:
İl | Əhali, nəf. | Tarix |
---|---|---|
1939 | 697 009[10] | 1939 siyahıyaalınması |
1959 | 710 424[11] | 1959 siyahıyaalınması |
1970 | 1 064 471[12] | 1970 siyahıyaalınması |
1979 | 1 153 450[13] | 1979 siyahıyaalınması |
1989 | 1 275 513[2] | 1989 siyahıyaalınması |
Çeçen-İnquş MSSR-nin milli tərkibi:[14]
Millət | 1959, min. nəf.[15] | 1970, min. nəf.[16] | 1979, min. nəf.[17] | 1989, min. nəf.[18] |
---|---|---|---|---|
çeçenlər | 244,0 (34,3 %) | 508,9 (47,8 %) | 611,4 (52,9 %) | 734,5 (57,8 %) |
ruslar | 348,3 (49,0 %) | 367,0 (34,5 %) | 336,0 (29,1 %) | 293,8 (23,1 %) |
inquşlar | 48,3 (6,8 %) | 113,7 (12,0 %) | 134,7 (11,7 %) | 163,8 (12,9 %) |
ermənilər | 13,2 (1,9 %) | 14,5 (1,4 %) | 14,6 (1,3 %) | 14,8 (1,2 %) |
ukraynalılar | 13,7 (1,9 %) | 12,7 (1,2 %) | 12,0 (1,0 %) | 12,6 (1,0 %) |
Həmçinin bax
[redaktə | mənbəni redaktə et]Qeydlər
[redaktə | mənbəni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php.
- ↑ 1 2 "Всесоюзная перепись населения 1989 г." 2011-06-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-10.
- ↑ "Краткая справка об административно-территориальных изменениях Ставропольского края за 1920—1992 гг". 2018-05-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "ИНГУШЕТИЯ.РУ История". 2014-02-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957". 2019-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС РСФСР ОТ 09.01.1957 N 721/4 О ВОССТАНОВЛЕНИИ ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКОЙ АССР И УПРАЗДНЕНИИ ГРОЗНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ". 2019-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской республики". 2019-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР»". 2018-01-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г." 2021-05-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1939 г." 2016-03-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-10.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1959 г." 2011-10-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-10.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1970 г." 2011-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-10.
- ↑ "Всесоюзная перепись населения 1979 г." 2011-11-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-10-10.
- ↑ "население чечни". 2019-10-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Sovetlərin siyahıyalınması 1959-cu il. Əhalinin milli tərkibi". 2012-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Sovetlərin siyahıyalınması 1970-cu il. Əhalinin milli tərkibi". 2012-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Sovetlərin siyahıyalınması 1979-cu il. Əhalinin milli tərkibi". 2012-05-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
- ↑ "Sovetlərin siyahıyalınması 1989-cu il. Əhalinin milli tərkibi". 2019-04-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.