دریای پنج - ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
رود پنج | |
---|---|
![]() رود پنج که بخش عمدهٔ مرز تاجیکستان و افغانستان را تشکیل میدهد | |
مکان | |
کشورها | افغانستان و تاجیکستان |
ویژگیهای ظاهری | |
سرآب | |
• مکان | تلاقی رودهای پامیر و آب واخان |
دهانه | آمودریا |
• مختصات | ۳۷°۰۶′۳۹″ شمالی ۶۸°۱۸′۵۳″ شرقی / ۳۷٫۱۱۰۸۳°شمالی ۶۸٫۳۱۴۷۲°شرقی |
طول | ۹۲۱ کیلومتر (۵۷۲ مایل) |
اندازهٔ حوضه | ۱۱۴٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۴۴٬۰۱۶ مایل مربع) |
دبی | |
• میانگین | ۱٬۰۰۰ متر مکعب بر ثانیه (۳۵٬۳۱۵ فوت مکعب بر ثانیه) |
ویژگیهای حوضه | |
توالی | آمودریا← دریاچه آرال |
نام رسمی | Lower part of Pyandj River |
تاریخ ثبت | ۱۸ ژوئیهٔ ۲۰۰۱ |
شماره ثبت | ۱۰۸۴[۱] |
رود پَنج (به تاجیکی: Панҷ) رودی است در آسیای مرکزی که در مرز میان تاجیکستان و افغانستان روان است و ریزشگاه آن رود آمودریا است.[۲] سرچشمهٔ رود پنج رودهای پامیر و آب واخان هستند که یکی از دریاچهٔ زارکول در استان بدخشان و دیگری از کوهسار واخان در سرزمین افغانستان آب میگیرند. از سراسر رود پنج، مرز افغانستان و تاجیکستان میگذرد که دو کشور اصلی آبگیر آن هستند.
درازای این رود ۹۲۱ کیلومتر، پهنای حوضهٔ آبخیز آن ۱۱۴ هزار کیلومتر مربع، میانگین آبده آن ۱٬۰۰۰ متر مکعب بر ثانیه است. آب این رود برای آبیاری مصرف میشود. از درهٔ رود پنج، بزرگراه دوشنبه به خاروغ و کولاب به قلعهٔ خمب میگذرند.
ریشهشناسی نام
[ویرایش]کهنترین نام تاریخی رود پنج خروآب بودهاست که جغرافیانگاران دوران اسلامی آن را خرناب و جریاب نوشتهاند و سرچشمهٔ آمودریا دانسته و سرچشمهٔ آن را وخاب خواندهاند که از وخان آید. چنانچه مؤلف گمنام «حدود العالم» در فصل «سخن اندر رودها» میگوید: «و دیگر رودی است او را خرناب خوانند، از مغرب کوه قَسَک برود و میان بدخشان و پارغر[۳] اندر جیحون افتد و این خرناب از جیحون مِهتَر است و لکن همه به جیحون بازخوانند از بهر آن که جیحون از رهی دورتر رود».[۴]
واژههای خرناب و جریاب تحریفی هستند از واژهٔ خَروآب که آن را به گونهٔ خرباب نیز نوشتهاند. واژهٔ «خَرو» در گویشهای دروازی و بدخشانی زبان فارسی تاجیکی وامواژهای است از زبان فارسی و معنی آن «چشمه، چشمهسار و رود کوهی» است. این واژه و گونههای دیگر آن «شَرو»، «شارو»، «شار»، هماکنون نیز در جاینامهای «موجیخَرو»، «سَبزیخَرو»، «اوشخَرو»، «خَروُندا»، «هیداشار»، «ویسخَرو»، «ویشخَرو»، «پشیخَرو»، «ویشخَروَک»، «پاشخَرو»، «راخَرو»، «تِیخَرو»، «راشارو»، «هیداشَرو»، «ساخچَرو»، «میذنشار»، «پَشار»، «تیشار»، «دیشار»، «ابخَرو» و «شِتخَرو» در تاجیکستان زنده است.[۵]
پانویس
[ویرایش]- ↑ "Lower part of Pyandj River". Ramsar Sites Information Service. Retrieved 25 April 2018.
- ↑ http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-8aae578378d74ac7bb734ce336646451-fa.html
- ↑ رودی است در ناحیه فرخار تاجیکستان که هماکنون آن را قزلسو خوانند
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب، نوشتهشده در سال ۳۷۲ هجری قمری. ویرایش دکتر منوچهر ستوده. — تهران: انتشارات کتابخانهٔ طهوری، ۱۳۶۲. ص. ۴۰
- ↑ امید جیهانی. ویکیپدیای تاجیکی