Łańcut – Wikipedia, wolna encyklopedia
miasto i gmina | |||
![]() Zamek w Łańcucie | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Aglomeracja | |||
Prawa miejskie | 1349 | ||
Burmistrz | Damian Szubart | ||
Powierzchnia | 19,42[1] km² | ||
Populacja (2021) • liczba ludności • gęstość |
| ||
Strefa numeracyjna | (+48) 17 | ||
Kod pocztowy | 37-100 | ||
Tablice rejestracyjne | RLA | ||
Położenie na mapie powiatu łańcuckiego ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa podkarpackiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) | 1810011 | ||
SIMC | 0974529 | ||
Urząd miejski pl. Sobieskiego 1837-100 Łańcut | |||
Strona internetowa | |||
BIP |
Łańcut – miasto w Polsce położone w województwie podkarpackim, na granicy Podgórza Rzeszowskiego i Pradoliny Podkarpackiej. Siedziba powiatu łańcuckiego oraz gminy wiejskiej Łańcut. Leży w dawnej ziemi przemyskiej[3]. W czasach I Rzeczypospolitej Łańcut był częścią powiatu przeworskiego z centrum w Przeworsku[4].
Łańcut należy do województwa podkarpackiego, leżąc 16 km na wschód od jego stolicy – Rzeszowa. Przez tereny miasta przebiega autostrada A4, która łączy zachód Europy z Ukrainą.
Według danych z 1 stycznia 2018 Łańcut liczył 17 777 mieszkańców[5][6].
Historia
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Miasto założone zostało przez króla Kazimierza Wielkiego. Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła w roku 1349 z nadania księcia Władysława Opolczyka w dolinie rzeki Wisłok.
Król sprowadził kolonistów niemieckich (zob. Głuchoniemcy[7]) z miasta Landshut (‘strażnica kraju’) w Bawarii[8][9]. Jest to zatem nazwa przeniesiona (ponowiona) przez kolonistów na nowo założone miasto, a następnie adaptowana fonetycznie z języka niemieckiego do polskiego[10]. W pobliżu Łańcuta założono w roku 1450 niemiecką wieś Helwigau. Ludność niemiecka z okolic Łańcuta zachowała swoją odrębność językową do pierwszej połowy XVIII wieku[11].
Nazwa miasta notowana była w formach: Landshut, Lanczuth (1375), Landssuth (1381), Lanchth (1384), Lanczuth (1494), jeszcze w roku 1650 Landshut[12].
W XV wieku wybudowano zamek początkowo drewniany, który do XVI wieku dawał odpór najazdom tatarskim.
W 1635 roku Łańcut uzyskał prawo składu[13].
W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. miasto stało się częścią Austrii, wchodząc w skład Galicji.
W latach 1918–1921, podczas wojny polsko–bolszewickiej, Łańcut był miejscem przetrzymywania jeńców z Ukraińskiej Armii Halickiej (powstał w nim pierwszy obóz w Polsce)[14].
Podczas okupacji niemieckiej administracja tzw. Generalnego Gubernatorstwa wprowadziła dla miasta w 1941 roku nazwę Landshut.
W czerwcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1500 Żydów. 19 sierpnia 1942 roku zostali wywiezieni do obozu w Pełkiniach, a część do obozu zagłady Bełżcu i tam zamordowani[15].
Struktura powierzchni
[edytuj | edytuj kod]Łańcut ma obszar 19,43 km² (2002)[16], w tym:
- użytki rolne: 59%
- użytki leśne: 2%
Miasto zajmuje 4,3% powierzchni powiatu.
Demografia
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Miasto liczyło w 2008 roku 18025 mieszkańców (31 grudnia 2008)[17]. Dane z 31 grudnia 2008 r.[18]:
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
Jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
Populacja | 18 025 | 100 | 9493 | 52,67 | 8532 | 47,33 |
Gęstość zaludnienia [mieszk./km²] | 928,0 | 488,8 | 439,2 |
- Piramida wieku mieszkańców Łańcuta (2014)[5].
Zabytki i atrakcje turystyczne
[edytuj | edytuj kod]- Zamek Lubomirskich i Potockich
- Powozownia
- Muzeum Ikon
- Muzeum Gorzelnictwa zarządzane przez „Polmos Łańcut”
- Storczykarnia
- Synagoga
- Synagoga Lubelska, tzw. Sala Lubelska
- Stara Synagoga w Łańcucie
- Stary cmentarz żydowski w Łańcucie
- Nowy cmentarz żydowski w Łańcucie
- Muzyczny Festiwal w Łańcucie
- Międzynarodowe Kursy Muzyczne im. Zenona Brzewskiego
- Kościół Farny
- Dawny kościół i klasztor Dominikanów
- Browar Łańcut (zał. 1777 r.)
- Zamek w Łańcucie (nieistniejący)
- Ławeczka Jana i Stanisława Cetnarskich w Łańcucie
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]Przemysł
[edytuj | edytuj kod]- Fabryka śrub „Śrubex” SA[19] obecnie „Koelner” SA[20][21]
- Łańcucka Fabryka Wódek „Polmos Łańcut”
- Zakład Poligraficzny „Techgraf”
- Zakłady odzieżowe „Vipo”
- Lancerto S.A.
Handel
[edytuj | edytuj kod]Łańcut jest ośrodkiem usługowym dla mieszkańców regionu.
- Sieci sklepów, supermarkety: Delikatesy Asia (PASSA), Biedronka, Delikatesy Centrum, Lidl, Rossmann
- Centra Handlowe: „STILEX”, „Kapitol”
Transport
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/WK14_%C5%81a%C5%84cut_%281%29_Travelarz.jpg/220px-WK14_%C5%81a%C5%84cut_%281%29_Travelarz.jpg)
Przez Łańcut przebiega linia kolejowa Kraków – Medyka o znaczeniu międzynarodowym ze stacją kolejową.
Oświata
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/%C5%81a%C5%84cut_-_Liceum_og%C3%B3lnokszta%C5%82c%C4%85ce_nr_1_%284%29.jpg/220px-%C5%81a%C5%84cut_-_Liceum_og%C3%B3lnokszta%C5%82c%C4%85ce_nr_1_%284%29.jpg)
Obecnie w Łańcucie działają 4 szkoły podstawowe, 2 gimnazja, 4 licea ogólnokształcące oraz 4 profilowane, 6 szkół zawodowych i technicznych. Działają również szkoła artystyczna oraz szkoła policealna. Od roku 2007 funkcjonuje Powiatowe Centrum Kształcenia Zawodowego. W Łańcucie działa również Uniwersytet Trzeciego Wieku[22].
Szkoły podstawowe
[edytuj | edytuj kod]- Szkoła Podstawowa nr 1 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego (ul. Piłsudskiego 7)
- Szkoła Podstawowa nr 2 im. ks. Jana Twardowskiego (ul. Kościuszki 17)
- Szkoła Podstawowa nr 3 im. 10 Pułku Strzelców Konnych (ul. 29 Listopada 21)
- Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Pawła II w Łancucie (ul. Kochanowskiego 6)
Szkoły ponadgimnazjalne
[edytuj | edytuj kod]- I Liceum Ogólnokształcące im. Henryka Sienkiewicza
- Zespół Szkół Nr 1 im. Janusza Korczaka (ul. Grunwaldzka 11)
- Medyczna Szkoła Policealna (ul. Grunwaldzka 11)
- Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Kochanowskiego (ul. Podzwierzyniec 41)
- Zespół Szkół nr 3 im. M. Kopernika
- Zespół Szkół Technicznych (ul. Armii Krajowej 51A)
- Powiatowe Centrum Kształcenia Zawodowego im.Felicjana Dzierżanowskiego (ul. Armii Krajowej 51)
Szkoły artystyczne
[edytuj | edytuj kod]- Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. T. Leszetyckiego w Łańcucie (ul. 3 Maja 19)
- Szkoła Muzyczna I i II st. Łańcuckiego Towarzystwa Muzycznego (z uprawnieniami szkoły publicznej) (ul. 3 Maja 19)
Religia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/%C5%81a%C5%84cut_-_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_farny_%282%29.jpg/220px-%C5%81a%C5%84cut_-_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_farny_%282%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/%C5%81a%C5%84cut_-_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._J%C3%B3zefa_%281%29.jpg/220px-%C5%81a%C5%84cut_-_ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._J%C3%B3zefa_%281%29.jpg)
W Łańcucie mają swoją siedzibę dwa dekanaty należące do archidiecezji przemyskiej:
- Dekanat Łańcut I z parafiami:
- Dekanat Łańcut II – parafie:
- zbór w Łańcucie, ul. Konopnickiej 7
- Zbór w Łańcucie, ul. Czarnieckiego 22
- Sala Królestwa, ul. Kopernika 4a[23][24]
Sport
[edytuj | edytuj kod]- PTG Sokół Łańcut – koszykówka mężczyzn
- UMKS Łańcut – siatkówka kobiet
- Stal Łańcut[25] – piłka nożna mężczyzn (w sezonie 2023/2024 występuje w IV lidze, gr. podkarpackiej)[26]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507.
- ↑ Łańcut w liczbach [online] [dostęp 2023-01-20] .
- ↑ „Historia. Pismo młodych historyków”, r. 1: Wieki średnie. Stowarzyszenie Kół Naukowych Historyków Studentów, Kraków 1993, s. 212.
- ↑ Przyboś K.: Granice ziemi przemyskiej w czasach nowożytnych XVI – XVIII wiek. „Rocznik Przemyski” T. 29-30: 1993.
- ↑ a b Łańcut w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 r.
- ↑ Ut testat Metrika Koronna, 1658, „quod Saxones alias Głuszy Niemcy około Krosna i Łańcuta osadzeni są iure feudali alias libertate saxonica”, [w:] Ks. dr Henryk Borcz: Parafia Markowa w okresie staropolskim. Markowa sześć wieków, 2005, s. 72–189.
- ↑ Prof. Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin, Ossolineum 1984, ISBN 83-04-01090-9.
- ↑ Marcin Kromer: Historia Polski l.12.
- ↑ Polska z Miodkiem – (34) Łańcut, Rzeszów. TVP Polonia, 20.12.1015, godz. 17:25 (powtórka: 21.12.2015, godz. 00:40).
- ↑ Prof. Barbara Czopek-Kopciuch: Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim, 1995, ISBN 83-85579-33-8.
- ↑ Polonia Regnum, et Silesia Ducatus. oldworldauctions.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-13)]. Mapa Matthäusa Meriana z 1650, na podstawie map Willema Blaeu Janszoona (1571–1638).
- ↑ Stan Lewicki: Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 139.
- ↑ Jeńcy bolszewiccy w Polsce. irekw.internetdsl.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-09)].
- ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 533 .
- ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset, dostęp 14 września 2010.
- ↑ Lucyna Nowak , Joanna Stańczyk , Agnieszka Znajewska , Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009, ISSN 1734-6118 [zarchiwizowane z adresu 2013-10-29] .
- ↑ GUS – Ludność Polski 2008. stat.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-26)].
- ↑ Fabryka śrub na giełdzie. 2004-12-29. [dostęp 2010-05-16]. (pol.).
- ↑ Firma – Historia. [dostęp 2010-05-16]. (pol.).
- ↑ Koelner – O spółce. [dostęp 2010-05-11].
- ↑ Strona Łańcuckiego Stowarzyszenia Uniwersytet Trzeciego Wieku.
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-15] .
- ↑ Bogdan Hućko , Pamiątka śmierci Jezusa Chrystusa u Świadków Jehowy [online], jaslo.naszemiasto.pl, 14 kwietnia 2022 [dostęp 2022-04-14] .
- ↑ Historia klubu Stal Łańcut.
- ↑ Portal 90 minut.pl.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Portal informacyjny miasta oraz powiatu łańcuckiego
- Łańcut, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 579 .
- Archiwalne widoki i publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona