Bronowice Wielkie – Wikipedia, wolna encyklopedia
Pałacyk Rutkowskich przy ul. W.E. Radzikowskiego, własność PAN | |
Państwo | |
---|---|
Miasto | Kraków (od 1910 r., wcześniej wieś) |
Dzielnica | |
Data budowy | od 1274 |
Położenie na mapie Krakowa ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |
![]() |
Bronowice Wielkie – obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy IV Prądnik Biały, dawna podkrakowska wieś. Nie stanowi jednostki pomocniczej niższego rzędu w ramach dzielnicy.
W roku 2006 ta część miasta liczyła około 3400 mieszkańców.
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Bronowice Wielkie od północy graniczą z Toniami (granica biegnie potokiem Sudół), od wschodu z Krowodrzą (granica biegnie dzisiejszą ul. Stachiewicza), od południa z Łobzowem i Bronowicami Małymi (granica biegnie dzisiejszą ul. Radzikowskiego), od zachodu z Modlniczką.
Główne ulice: ul. Ojcowska, ul. Chełmońskiego, ul. Na Polach, ul. Stawowa.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Założone na Wróżnej Górze na północny zachód od centrum Krakowa. Bronowice Wielkie to dawna wieś przy drodze przez Zabierzów na Śląsk, która pierwotnie należała do klasztoru benedyktynów w Tyńcu. W 1274 opat tyniecki Kosma za zgodą Bolesława V Wstydliwego zezwolił mieszczanom krakowskim Henrykowi i Gerardowi lokować wieś na prawie średzkim oraz nadał ją kościołowi św. Jerzego na Wawelu. Pierwszymi sołtysami Bronowic byli mieszczanie krakowscy Dietmar i Krystian. W latach 1464–1472 sołtysem był Jerzy Kesling, wójt sądu najwyższego prawa niemieckiego na Zamku Królewskim w Krakowie, za sprawą którego król Kazimierz IV Jagiellończyk przeniósł wieś na prawo magdeburskie.
Wieś kapituły kolegiaty św. Jerzego w Krakowie w powiecie proszowickim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku[1]. W 1561 dokonano podziału pomiędzy Bronowicami Dużymi a Bronowicami Małymi, natomiast król Zygmunt August w 1562 r. potwierdził dokonany przez opata tynieckiego Jana Łowczowskiego przekaz kanonii bronowickiej w kolegiacie św. Jerzego na rzecz Akademii Krakowskiej, do której wieś należała przez dwieście lat. Wieś w XVIII w. liczyła sobie ponad 300 mieszkańców oraz około 55 domów, dwór, młyn oraz 2 karczmy. W wyniku reformy uczelni dokonanej w latach 1777–1786 przez Hugona Kołłątaja zniesiono we wsi pańszczyznę, grunty zaś wydzierżawiono miejscowym chłopom. W konsekwencji III zaboru Bronowice Wielkie znalazły się pod panowaniem austriackim, a w 1815 roku weszły w skład Rzeczypospolitej Krakowskiej i wchodziły w jej skład aż do 1846 roku, gdy po upadku powstania krakowskiego Cesarstwo Austriackie anektowało Rzeczpospolitą Krakowską. W 1878 roku w Bronowicach powstała szkoła. W 1882 r. posiadłość dworską kupił Jan Władysław Fischer, który wybudował eklektyczny pałac oraz prywatną kaplicę, obecnie stanowiącą prezbiterium kościoła parafialnego pod wezwaniem Stygmatów św. Franciszka z Asyżu, którego początki sięgają 1895 r. Erygowaną w 1909 r. parafię powierzono reformatom; kościół zbudowano na bazie kaplicy Fischerów. W tym samym roku co parafia został poświęcony cmentarz na Wróżnej Górze (Pasterniku).
Bronowice Wielkie przyłączono do Krakowa 19 października 1910 jako XXXVI dzielnicę katastralną. Kościół rozbudowano w latach 1976–1980 (proj. Antoni Mazur). W pobliżu kościoła w 1989 r. powstało Wyższe Seminarium Duchowne Zakonu Braci Mniejszych Franciszkanów. W 1954 r. w urbanizujących się Bronowicach zlokalizowano Zakład Farmakologii PAN, a w latach 1955–1957 wzniesiono zespół budynków Instytutu Fizyki Jądrowej.
Etymologia nazwy
[edytuj | edytuj kod]Nazwa Bronowice pochodzi o imienia niemieckiego rycerza Bruno lub od imienia opata tynieckiego z XII wieku. Oprócz nazwy Bronowice pojawiały się takie nazwy jak: Bronowicze, Brunowicze Theutonicalis – użyta podczas procesu przeprowadzonego na Zamku Królewskim na Wawelu w 1415 roku, Wronyewicze. Bronowice Wielkie były również określane jako Bronowice Duże, Bronowice Wyższe lub Bronowice Górne.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Cmentarz Bronowice – miejsce pochówku wielu wybitnych przedstawicieli życia społecznego i kulturalnego.
- Cmentarz „cholernik” znajdujący się u zbiegu ulic Piaskowej i Chełmońskiego. Powstał w latach 1707–1710, gdy od morowego powietrza zmarło w Bronowicach Wielkich 180 osób. Służył on jeszcze wielokrotnie podczas następnych epidemii cholery i czarnej ospy w latach 1837, 1848, 1855, 1866, 1872, 1886 oraz 1892.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Krak%C3%B3w_%28Bronowice_Wlk%29-figura_dwoch_postaci.jpg/220px-Krak%C3%B3w_%28Bronowice_Wlk%29-figura_dwoch_postaci.jpg)
- Figura przydrożna na niewysokim postumencie kamiennym na Pasterniku.
Na skraju poligonu wojskowego, przy drodze krajowej nr 79, jeszcze kilka lat temu stała figura dwóch postaci stojących tyłem do siebie. Pierwszą z nich jest Matka Boża w pofałdowanej szacie, z żelaznym mieczem boleści w piersi, a drugą nagi Chrystus, w koronie cierniowej na głowie, z żelazną trzciną w ręku (w typie Ecce Homo). Nieznany jest dokładny rok powstania, ale szacuje się, że powstała w XVIII wieku[2]. Figurę tę opisywali etnograf Oskar Kolberg w 1871 roku oraz historyk sztuki Stanisław Tomkowicz w dziele „Raciborowice” w 1906 roku[3] i w „Tece Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej” w 1909 roku[4]. Odnowioną rzeźbę w 2014 roku przeniesiono do Nadwiślańskiego Parku Etnograficznegow w Wygiełzowie. Znajduje się ona na terenie skansenu przy zabytkowym kościele z Ryczowa pw. Podniesienia Krzyża Świętego[3][5].
- Kapliczki:
- Kapliczka z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej, znajdująca się u zbiegu ulic Budrysów i Ojcowskiej. Powstała w 1830 roku; wzniesiono ją prawdopodobnie jako wotum dziękczynne po ustaniu epidemii cholery. Dziś co roku w święto Bożego Ciała do kapliczki dochodzi procesja.
- Kapliczka Matki Boskiej Niepokalanej – znajduje się przy ulicy Ojcowskiej; wzniesiono ją w 1905 roku.
- Kapliczka Wielu Świętych – znajduje się na końcu ulicy Budrysów. Swoją nazwę zawdzięcza sześciu zdobiącym ją obrazom; powstała w 1925 roku.
- Pałac Fischerów – zbudowany pod koniec XIX wieku przez Jana Władysława Fischera, następnie odsprzedany Helenie Benisowej – żonie profesora ekonomii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po II wojnie światowej w pałacu mieścił się internat. W latach pięćdziesiątych pałac stał się własnością PAN; dziś mieści się w nim Zakład Farmakologii PAN.
- Pałacyk Rutkowskiego – wybudowany w 1926 roku, zaprojektowany przez Józefa Gałęziowskiego – profesora ASP. Po II wojnie światowej właściciele wydzierżawili pałacyk PAN, a następnie go sprzedali. Dziś mieści się w nim Zakład Fitochemii PAN.
- Podchruście – kazamata, skład amunicji wybudowany przez Austro-Węgry na początku I wojny światowej, wchodził w skład fortu Pasternik (Fortu 43a Podchruście).
- Willa pod Gackami – zwana również „pałacykiem japońskim” – na początku XX wieku przebudowana przez nowego właściciela Wincentego Łepkowskiego, który odkupił willę od Jana Fischera. W czasie I wojny światowej w willi gościł czasami Józef Piłsudski. W trakcie II wojny światowej w willi znalazło schronienie sporo osób, bez względu na pochodzenie, przekonania polityczne czy wyznanie. Po II wojnie willa została sprzedana przez Łepkowskich. W 1991 została zakupiona przez siostry zakonne. Dziś w Willi pod Gackiem mieści się przedszkole.
Dziś
[edytuj | edytuj kod]Bronowice Wielkie
[edytuj | edytuj kod]Historyczna część znajduje się w obszarze ograniczonym ulicami Jasnogórską i Radzikowskiego oraz poligonem wojskowym Pasternik. Od kilku lat systematycznie rozbudowująca się (nowe ulice: Hoża, Dzielna, Pejzażowa, Waleczna) ze względu na atrakcyjne położenie: bliski dojazd do centrum, Nowej Huty, obok dróg do Katowic, Wrocławia, Olkusza, Bytomia oraz na lotnisko w Balicach, łatwy dojazd do centrów handlowych (Galeria Bronowice), sklepów wielkopowierzchniowych (Castorama, Ikea, Makro, Obi, Witek’s, Leroy Merlin), jak również ze względu na takie walory jak bezpieczeństwo, cisza i duży obszar terenów zielonych (Tenczyński Park Krajobrazowy).
Bronowice Wielkie Wschód
[edytuj | edytuj kod]Nowe osiedle powstałe na początku lat 90. XX wieku w obszarze ulic Conrada, Jasnogórska, Stelmachów. W ostatnim czasie szybko rozbudowujące się wzdłuż ulic Chełmońskiego, Stelmachów i Piaskowej.
Pasternik
[edytuj | edytuj kod]Osiedle budowane przy ulicy Pasternik, w okolicy poligonu wojskowego Pasternik. W ciągu sześciu lat na obszarze ponad 7 ha ma powstać 40 dwu- i trzykondygnacyjnych budynków, w których w sumie będzie 670 mieszkań o powierzchni od 46 do 90 m kw.[potrzebny przypis].
Infrastruktura
[edytuj | edytuj kod]Edukacja i sport
[edytuj | edytuj kod]- Szkoła Podstawowa nr 51 im. Stanisława Wyspiańskiego
- Biblioteka Kraków – Filia 17 (ul. Ojcowska 27)
- boisko Bronowickiego KS
Nauka
[edytuj | edytuj kod]- Instytut badawczy Akademii Rolniczej
- Instytut Farmakologii PAN, ul. Smętna 12
- Instytut Fizyki Jądrowej PAN, ul. Radzikowskiego 152 – w 1958 roku uruchomiono w nim pierwszy w Polsce cyklotron[6]
Miejsca kultu religijnego
[edytuj | edytuj kod]- Kościół franciszkanów pw. Stygmatów św. Franciszka z Asyżu (siedziba parafii) wraz z klasztorem i Wyższym Seminarium oo. Franciszkanów, ul. Ojcowska 1
- Cmentarz Bronowicki, ul. Pasternik 40
- Sala Królestwa Świadków Jehowy (krakowskie zbory: Azory, Krowodrza, Łobzów)[7], ul. Na Polach 36a
Inne
[edytuj | edytuj kod]- kilka nowych osiedli mieszkaniowych
- obiekty handlowe: Castorama, Galeria Bronowicka (Auchan), IKEA, Makro Cash and Carry, OBI
Komunikacja
[edytuj | edytuj kod]Do Bronowic Wielkich można dojechać obsługiwanymi przez MPK Kraków autobusami linii nr 114, 120, 168, 210, 230, 238, 248, 258, 268, 278, 501, 611[8].
Wzdłuż granicy osiedla przebiega droga krajowa do Katowic i Wrocławia (autostrada A4). Ponadto, pomiędzy Bronowicami Wielkimi a Bronowicami Wielkimi Wschód, przechodzi droga krajowa nr 94 w kierunku Olkusza.
Sport
[edytuj | edytuj kod]Bronowicki Klub Sportowy – klub powstały w 1946 roku z inicjatywy Jana Filipowskiego, Jana Stachnika, Antoniego Sikory, Jana Kozynackiego i Jana Kiełkowicza jako Robotniczy Klub Sportowy (RKS) Bronowicki w krakowskich Bronowicach Wielkich. W klubie obok dwóch sekcji sportowych: piłkarskiej i tenisa stołowego (bez udziału w rozgrywkach) istniała, długo i prężnie działająca sekcja teatralna. Poza tym klub zajmował się również organizacją festynów, odbywających się okazjonalnie w lasku Benisa przy ulicy Smętnej. Siedziba klubu znajduje się przy ul. Ojcowskiej, a boisko przy ul.Jasnogórskiej. Obecnie w klubie działa sekcja piłkarska w krakowskiej C-klasie, grupie 2.
Galeria
[edytuj | edytuj kod]- Zabudowa mieszkalna przy ulicy Chełmońskiego
- Ulica Walerego Eliasza-Radzikowskiego
- Ulica Zygmuntowska
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 101 .
- ↑ Unikatowy zabytek na Pasterniku nie przetrwa kolejnej zimy. [dostęp 2021-11-10].
- ↑ a b Unikatowa, zabytkowa figura uratowana dzięki determinacji lokalnych społeczników. [dostęp 2021-11-10].
- ↑ Konserwatorzy ratują cenną rzeźbę o dwóch głowach. [dostęp 2021-11-10].
- ↑ Skansen Wygiełzów. [dostęp 2021-11-10].
- ↑ Adam Strzałkowski , Pół wieku krakowskiego cyklotronu U120 [online], 2008 [dostęp 2015-05-29] .
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-14] .
- ↑ MPK Kraków [online] .