Gółka – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Gółka długoostrogowa | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | gółka | ||
Nazwa systematyczna | |||
Gymnadenia R. Br. Hortus Kew. ed. 2. 5: 191. Nov 1813[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Synonimy | |||
|
Gółka (Gymnadenia R.Br.) – rodzaj roślin z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Obejmuje 28 gatunków (tworzących liczne mieszańce)[4]. Zasięg rodzaju obejmuje Europę, rejon Kaukazu i Azji Mniejszej po Iran, północną Azję (Syberię, Mongolię po Sachalin i Japonię) oraz obszar Chin po Himalaje na południu (sięgając po Pakistan, Nepal i Mjanmę)[4]. W Europie rosną trzy gatunki[6] (poza tym włączanych jest tu ok. 12 gatunków z rodzaju Nigritella występujących w europejskich górach[7][4]) i oba obecne są w Polsce: gółka długoostrogowa G. conopsea i gółka wonna G. odoratissima[8]. Są to storczyki naziemne[9] zapylane przez zawisakowate i motyle dzienne[10].
Do rodzaju włączane są gatunki z rodzaju Nigritella[4] noszące polską nazwę zwyczajową „ciemnogłów”[11].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Rośliny zielne średnich rozmiarów, smukłe lub tęgie[9] z podziemnymi, mięsistymi bulwami dłoniasto podzielonymi[9][6] i kilkoma cieńszymi, też nieco mięsistymi korzeniami wyrastającymi między łodygą i bulwami[9]. Łodyga prosto wzniesiona, naga, mięsista, okrągła na przekroju[9].
- Liście
- Skrętoległe, równowąskie do eliptycznych, nasadami obejmujące łodygę[9], zwykle skupione w dolnej części pędu[6].
- Kwiaty
- Zebrane w wydłużony lub główkowaty kwiatostan, z reguły składający się z licznych, małych i średnich kwiatów[6][9]. Przysadki różnej długości – krótsze lub dłuższe od zwykle skręconej zalążni. Listki zewnętrznego okółka okwiatu wolne i rozpostarte lub odgięte. Listki okółka wewnętrznego nieco krótsze, kapturkowato stulone (też z jednym z listków zewnętrznego okółka). Warżka z nitkowatą ostrogą u nasady, całobrzega lub trójłatkowa. Prętosłup krótki, pręcik prosty, jajowaty lub podługowaty, dwukomorowy z dwoma maczugowatymi pyłkowinami. Z boków pręcika znajdują się dwa kulistawe prątniczki. Łącznik jest wąski. Rostellum drobne lub okazałe, niewyraźnie trójłatkowe. Znamię wyraźnie dwułatkowe, w kształcie litery V, okazałe[9][6].
- Owoce
- Prosto wzniesione torebki[9].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Jeden z rodzajów podplemienia Orchidinae w plemieniu Orchideae w obrębie podrodziny storczykowych (Orchideae) z rodziny storczykowatych (Orchidaceae)[2][12][13].
- Gymnadenia archiducis-joannis (Teppner & E.Klein) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia austriaca (Teppner & E.Klein) P.Delforge
- Gymnadenia bicolor (W.Foelsche) W.Foelsche & O.Gerbaud
- Gymnadenia bicornis Tang & K.Y.Lang
- Gymnadenia borealis (Druce) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase
- Gymnadenia buschmanniae (Teppner & Ster) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia carpatica (Zapal.) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia conopsea (L.) R.Br. – gółka długoostrogowa
- Gymnadenia corneliana (Beauverd) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia crassinervis Finet
- Gymnadenia densiflora (Wahlenb.) A.Dietr.
- Gymnadenia dolomitensis Teppner & E.Klein
- Gymnadenia emeiensis K.Y.Lang
- Gymnadenia frivaldii Hampe ex Griseb.
- Gymnadenia gabasiana (Teppner & E.Klein) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia hygrophila (W.Foelsche & Heidtke) W.Foelsche, Heidtke & O.Gerbaud
- Gymnadenia kossutensis (W.Foelsche, R.Wüest, Dolinar, Daksk. & Pausic) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia lithopolitanica (Ravnik) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia miniata (Crantz) Hayek
- Gymnadenia nigra (L.) Rchb.f. – ciemnogłów wąskolistny
- Gymnadenia odoratissima (L.) Rich. – gółka wonna
- Gymnadenia orchidis Lindl.
- Gymnadenia ravnikii (W.Foelsche, R.Wüest, Dolinar, Daksk. & Pausic) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia rhellicani (Teppner & E.Klein) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia runei (Teppner & E.Klein) Ericsson
- Gymnadenia stiriaca (Rech.) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia taquetii Schltr.
- Gymnadenia widderi (Teppner & E.Klein) Teppner & E.Klein
- Gymnadenia × abelii (Asch. & Graebn.) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × borisii Stoj., Stef. & T.Georgiev
- Gymnadenia × chanousiana G.Foelsche & W.Foelsche
- Gymnadenia × delphineae (M.Gerbaud & O.Gerbaud) M.Gerbaud & O.Gerbaud
- Gymnadenia × eggeriana O.Gerbaud
- Gymnadenia × fohringeri (Griebl) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × geigelsteiniana (B.Baumann & H.Baumann) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × godferyana (G.Keller) W.Foelsche
- Gymnadenia × hedrenii (W.Foelsche) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × heufleri (A.Kern.) Wettst.
- Gymnadenia × hubertii (Griebl) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × intermedia Peterm.
- Gymnadenia × kaeseri (Braun-Blanq.) Oddone
- Gymnadenia × moritziana (Brügger ex Nyman) Oddone
- Gymnadenia × petzenensis (F.Fohringer & Redl) Oddone
- Gymnadenia × pyrenaeensis W.Foelsche
- Gymnadenia × schwerei (G.Keller) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × teppneri (W.Foelsche) Oddone
- Gymnadenia × trummeriana (W.Foelsche) J.M.H.Shaw
- Gymnadenia × truongiae (Demares) W.Foelsche
- Gymnadenia × turnowskyi (W.Foelsche) W.Foelsche
- Gymnadenia × wettsteiniana O.Abel
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-03] (ang.).
- ↑ a b Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-04].
- ↑ a b c d e f g Gymnadenia R.Br.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-08-20].
- ↑ a b c Gymnadenia. [w:] The World Checklist of Vascular Plants [on-line]. Catalogue of Life Checklist. [dostęp 2023-05-01].
- ↑ a b c d e Dariusz L. Szlachetko , Michał Skakuj , Storczyki polski, Poznań: Sorus, 1996, s. 157–158, ISBN 83-85599-97-5, OCLC 41266828 .
- ↑ Llorenç Sáez. The genus Nigritella (Orchidaceae) in the Iberian Peninsula. „nales del Jardín Botánico de Madrid”. 61, 1, s. 81–90, 2004.
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 90, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f g h i Xinqi Chen, Stephan W. Gale, Phillip J. Cribb: Gymnadenia R. Brown. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-08-20].
- ↑ David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 412, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Ciemnogłów wąskolistny. [w:] atlas-roslin.pl [on-line]. Marek Snowarski. [dostęp 2022-08-20].
- ↑ Florida Museum of Natural History: Orchid Tree: a phylogeny of epiphytes (mostly) on the tree of life. [dostęp 2010-08-03]. (ang.).
- ↑ Gymnadenia. National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2023-05-01].