Główny Szlak Karpacki – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Howerla, najwyższy punkt szlaku | |
Dane szlaku | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Początek | Ustroń |
Przez | Ropica (w 1939), Barania Góra, Babia Góra, Turbacz, Radziejowa, Lackowa, Tarnica, Pikuj, Wielka Sywula, Howerla |
Koniec | |
Kolor znakowania | czerwony |
Długość | ok. 830[a] km |
Typ | szlak pieszy |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Szlak_na_Barani%C4%85_G%C3%B3r%C4%99_1935.jpg/220px-Szlak_na_Barani%C4%85_G%C3%B3r%C4%99_1935.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Turysci_na_Babiej_Gorze_1925.jpg/220px-Turysci_na_Babiej_Gorze_1925.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Orlowicz_na_Menczule.jpg/220px-Orlowicz_na_Menczule.jpg)
Główny Szlak Karpacki PTT im. Marszałka Józefa Piłsudskiego – liczący około 830 km[a] pieszy szlak turystyczny łączący w okresie międzywojennym Beskid Śląski z Górami Czywczyńskimi. Znakowana na czerwono ścieżka stanowiła najdłuższy ciągły szlak nie tylko ówczesnej Polski, ale także Europy i przebiegała wzdłuż całego odcinka polskich Karpat[8].
Pozostałością jego zachodniego fragmentu – częściowo pokrywającą się z trasą pierwowzoru – jest obecnie Główny Szlak Beskidzki kończący się po stronie wschodniej w Wołosatem w pobliżu granicy polsko-ukraińskiej[9][10]. Przebieg Głównego Szlaku Karpackiego na granicznym odcinku biegnącym przez Beskid Niski i Bieszczady Zachodnie powtarzają współcześnie szlak Rzeszów – Grybów (zwany „Karpackim”)[11] i słowacka Magistrala Wschodniokarpacka[12]. W części wschodniej fragmenty dawnego szlaku głównego pokrywają się z ukraińskimi szlakami Wschodniokarpackim i Zakarpackim[6].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Główny szlak zachodniobeskidzki
[edytuj | edytuj kod]Po raz pierwszy idea połączenia szlaków szczytowych poszczególnych pasm zachodniobeskidzkich w jeden szlak główny została zaprezentowana latem 1923 roku w artykule Kazimierza Sosnowskiego opublikowanym na łamach Przeglądu Sportowego[13]. Pomysł ten został wkrótce przedstawiony Polskiemu Towarzystwu Tatrzańskiemu (PTT), które dzięki decyzjom Komisji do spraw Robót w Górach oraz Zarządu Głównego przystąpiło do jego realizacji[2]. Myślą przewodnią była popularyzacja polskiej turystyki pieszej – poprzez stworzenie szlaku głównego (uzupełnianego szlakami bocznymi i łącznikowymi) i sieci schronisk oddalonych od siebie o około jeden dzień wędrówki[13][14][15]. Jednocześnie zamierzano ograniczyć wpływy prężnie działającej w Beskidach Śląskim i Wysokim (Żywieckim) niemieckiej organizacji Beskidenverein (BV)[14][16][17][18].
Zgodnie z oryginalnym pomysłem Sosnowskiego główny szlak zachodniobeskidzki liczył ok. 200 km[16] i ciągnął się od Ustronia w Beskidzie Śląskim na zachodzie po Krynicę w Beskidzie Sądeckim na wschodzie[13]. Wytyczanie i znakowanie szlaku powierzono poszczególnym oddziałom PTT, przez co działanie to odbywało się w nierównym tempie i na zasadzie wypełniania kolejnych luk w przebiegu trasy[19]. Wielokrotnie dochodziło do niewielkich korekt szlaku, także na skutek zniszczenia ścieżki bądź znaków, niekiedy też w wyniku celowego ich usuwania (zob. wojna na pędzle)[18][20][21][22][23][24][25].
Zainicjowane w 1924 roku prace szybko posuwały się naprzód, choć początkowo na trasie planowanego szlaku niemalże nie występowały biało-czerwono-białe oznaczenia (wcześniej szlaki znakowano głównie jednym lub dwoma kolorowymi paskami). Wyjątkami były odcinki od Czantorii po Stożek (w Beskidzie Śląskim), z Żabnicy przez Pilsko na przełęcz Glinne (w Beskidzie Żywieckim) oraz z Przehyby do Rytra (w Beskidzie Sądeckim)[16]. W ramach skoordynowanych działań PTT jako pierwsze znakowano odcinki w rejonie Beskidów Sądeckiego[26][27][28] oraz Żywieckiego[16].
Po wykończeniu co do zasady odcinka z Rabki do Krynicy, co nastąpiło w 1927 roku, w „Wierchach” (roczniku PTT) informowano już o wytyczeniu całego głównego szlaku zachodniobeskidzkiego[22][29][30]. Komunikat ten należy jednak postrzegać jako przedwczesny, gdyż w roku 1928 dokonywano jeszcze istotnych uzupełnień przebiegu szlaku – między Stożkiem a Baranią Górą w Beskidzie Śląskim oraz pomiędzy Halą Długą a Lubaniem w Gorcach[31]. Pomimo ukończenia tych prac wciąż do wytyczenia w górach pozostawało ok. 10–12 km[22], którą to lukę uzupełniono w okolicy Czantorii w kolejnym roku[32]. Nawet wówczas szlak pośrodku miał jednak ponad 20-kilometrową przerwę, jako że odcinek zachodni, po wyjściu z Pasma Babiogórskiego kończył się we wsi Osielec, wschodni zaś rozpoczynał się dopiero w Rabce[15][31][33]. Ich połączenie nie było początkowo planowane, a sam Sosnowski zalecał pokonać ten odcinek koleją[34]. W 1929 roku Oddział PTT w Rabce wytyczył szlak łącznikowy pomiędzy Rabką a grzbietem Policy powyżej wsi Bystra[35]. Podsumowując prace w 1930 roku, PTT w „Wierchach” wskazywało, że stworzenie szlaku „można […] w ogólnych zarysach uważać za ukończone”[36]. Formalne scalenie dwóch dłuższych fragmentów nastąpiło w roku 1930, kiedy szlak główny przełożono na trasę nowo wytyczonego łącznika, z pominięciem Osielca[36][37].
Zgodnie ze wskazaniami Sosnowskiego zawartymi w Przewodniku po Beskidach Zachodnich z 1926 roku pokonanie trasy z Ustronia do Krynicy powinno było zająć 9–12 dni. Autor ujmował jednak w tej liczbie m.in. czas na zwiedzanie rejonu Babiej Góry czy pokonanie wariantowego szlaku pienińskiego oraz omijał niektóre fragmenty szlaku głównego[38].
Główny szlak wschodniobeskidzki
[edytuj | edytuj kod]Pomysł wyznaczenia podobnego szlaku w Beskidach Wschodnich pochodził od propagatora turystyki na tym terenie Mieczysława Orłowicza i sięgał co najmniej połowy 1925 roku[39]. Bliższy plan został opracowany, gdy wytyczanie szlaku w części zachodniej było już na ukończeniu. Przedstawiony międzyoddziałowej Komisji Wschodniokarpackiej PTT w 1926 lub 1927 roku, szybko zyskał jej akceptację[21]. W 1928 roku został zaaprobowany przez Zjazd Delegatów Towarzystwa[22]. W kolejnych latach trwały jeszcze ustalenia co do szczegółowego przebiegu ścieżki[30]. W maju 1930 roku Komisja Wschodniobeskidzka PTT dokonała podziału przypadającego jej terenu pomiędzy poszczególne jednostki Towarzystwa, przyjęła także dokładną trasę szlaku na wschód od Sianek wraz z przypisaniem zadania wytyczenia jego odcinków odpowiednim oddziałom i kołom[40].
Trasowanie szlaku i malowanie oznaczeń rozpoczęło się w 1931 roku[36] i trwało do roku 1934[41]. Henryk Gąsiorowski w swoim Przewodniku po Beskidach Wschodnich z 1933 roku podawał, że przejście odcinka Sianki – Stóg miało zająć 17–18 dni, choć przedstawiany przez niego plan wędrówki z jednej strony obejmował np. trzy dni odpoczynku, z drugiej zaś zbaczał miejscami ze szlaku głównego, pomijając jego fragmenty[42].
Podobnie jak w części zachodniej, także tu prace nad szlakiem głównym wykraczały poza wymiar czysto turystyczny – aktywna działalność Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego służyła też poniekąd celom ideologicznym, choćby nie były one wprost wyrażone przez jednostki PTT. Dzięki organizacji polskiego ruchu turystycznego w Beskidach Wschodnich starano się trwale złączyć te tereny z Rzecząpospolitą, przeciwstawiając się przy tym miejscowym ruchom ukraińskim[43].
Dalsze prace
[edytuj | edytuj kod]Historycznie najmniejsze zainteresowanie środowisk turystycznych wzbudzał teren Beskidów Środkowych – Beskidu Niskiego i Bieszczadów Zachodnich. Pasma te postrzegano jako najmniej ciekawe, wobec czego były one słabo zagospodarowane pod względem turystycznym[2][44][45]. Decyzję o przedłużeniu głównego szlaku na wschód od Krynicy podjęto dopiero po ukończeniu zasadniczych działań na zachodzie, w maju 1932 roku[46].
Prace nad odcinkiem środkowym rozpoczęto jeszcze w tym samym roku bądź na początku kolejnego (niedługi fragment Krynica – Wysowa)[47], jednak z uwagi na słabość organizacyjną nowo zawiązanych oddziałów PTT w Jaśle, Krośnie i Sanoku dalsze prace nie posuwały się do przodu zbyt szybko. Dopiero powierzenie zadania oddziałom z Gorlic i Lwowa[2][8][48] pozwoliło na połączenie dwóch głównych odcinków szlaku[1]. Dodatkowym utrudnieniem okazała się też katastrofalna powódź z lipca 1934 roku[49].
W 1933 roku Oddział Gorlicki PTT doprowadził szlak z Wysowej w okolice Dukli[48]. Dalej na wschód wytyczenie szlaku głównego w Beskidach Środkowych nastąpiło raczej jako próba wyznaczenia tranzytowego, najkrótszego połączenia pomiędzy Beskidem Sądeckim a Bieszczadami Wschodnimi[2][44][45]. Zdecydowano się na poprowadzenie szlaku niemal w całości utrzymywanym przez państwo pasem drogi granicznej[50][b].
Po śmierci Józefa Piłsudskiego PTT 23 czerwca 1935 roku podjęło uchwałę, w której szlakowi łączącemu najdalej na wschód i zachód wysunięte pasma górskie w kraju nadano imię zmarłego Naczelnika (w uchwale wskazuje się nazwę „Główny szlak karpacki P. T. T. im. Marszałka Józefa Piłsudskiego“)[8][55]. W ten sposób dokonano symbolicznego scalenia polskich gór i podkreślono władztwo państwa polskiego nad tym odcinkiem Karpat[43]. Jednocześnie w dacie tej szlak nie był jeszcze ukończony, w szczególności niewykończony był fragment mający wieść przez Beskid Niski na wschód od Przełęczy Dukielskiej[56] (odcinek od Przełęczy Dukielskiej do Przełęczy Łupkowskiej wyznaczono we wrześniu 1935 roku[57], zaś całość 75-kilometrowego odcinka na szczyt Halicza Oddział Lwowski PTT wyznakował przed 31 marca 1936 roku[53], najprawdopodobniej przed końcem 1935 roku[8][58]).
Po zmianach granicznych z 1945 roku, kiedy utracono na rzecz Związku Radzieckiego cały odcinek wschodniokarpacki, oraz wskutek zniszczenia szlaku w czasie II wojny światowej, jego trasę na obszarze Beskidu Niskiego i Bieszczadów Zachodnich musiano wytyczać od nowa[4]. Szlak, nazwany później oficjalnie Głównym Szlakiem Beskidzkim, wyznakowano ponownie w latach 1952–1953[59]. Niemniej jego przebieg różnił się od tego z lat 30., gdyż na wyludnionym terenie Beskidu Niskiego oraz Bieszczadów (przesiedlenia ludności ukraińskiej i rusińskiej, Akcja „Wisła”) jego trasę – ze względów politycznych – odsunięto od linii granicznej[9].
Przebieg
[edytuj | edytuj kod]Odcinek zachodni
[edytuj | edytuj kod]Beskid Morawsko-Śląski i Śląski | Beskid Żywiecki | Gorce | Beskid Sądecki |
---|---|---|---|
![]() | ![]() | ![]() | ![]() |
Po ukończeniu prac znakarskich szlak główny rozpoczynał się w Beskidzie Śląskim na stacji kolejowej Ustroń Polana, skąd piął się na Czantorię[60][61][62]. Dalej grzbietem granicznym biegł w kierunku południowym ku Stożkowi (ze schroniskiem PTT)[63] i dalej Kyrkawicy. Na tym ostatnim szczycie zmieniał kierunek na wschodni[64]. Biegł dalej przez Kiczory w stronę Baraniej Góry, mijając po drodze schronisko na Przysłopie[65]. Następnie schodził w dolinę Soły, do której docierał w Węgierskiej Górce[66][67].
Po przekroczeniu rzeki rozpoczynał swój bieg w Beskidzie Żywieckim. Prowadził przez Halę Rysiankę na Magurkę, gdzie osiągał granicę państwową. Kolejno wspinał się na Pilsko (Góra Pięciu Kopców; schronisko PTT[68]), pozostawiając wierzchołek po stronie czechosłowackiej[67], a dalej opadał do przełęczy Glinne z wariantowym odejściem w kierunku schroniska w Korbielowie[69]. Następnie wiódł cały czas pasem granicznym przez Beskid Korbielowski i Jaworzynę. Z przełęczy Głuchaczki szlak schodził do doliny Półgórzanki i idąc przez terytorium Czechosłowacji wyprowadzał na Przełęcz Jałowiecką, omijając w ten sposób Mędralową[c]. Stamtąd wiódł do schroniska PTT na Markowych Szczawinach, a dalej na Przełęcz Brona i główny wierzchołek Babiej Góry – najwyższego szczytu Beskidów Zachodnich[73][d]. Z niej przez ramię Policy (schronisko PTT[75]) szlak obniżał się o około 1200 metrów do Kotliny Rabczańskiej (miejscowości Bystra, Jordanów[76], Rabka[77]). W Rabce szlak ponownie wkraczał w góry – Gorce. Wspinał się na najwyższy w paśmie Turbacz drogą przez Stare Wierchy (schroniska PTT: na Starych Wierchach i na Turbaczu). Prowadził południowo-zachodnim pasmem Lubania – przez Kiczorę[77], Runek, Lubań[78] i Średni Groń – schodząc następnie do Krościenka[79][80].
Po wejściu w Beskid Sądecki szlak prowadził na Przehybę (schronisko PTT[80]) i najwyższy szczyt pasma, Radziejową. Przecinał w Rytrze dolinę Popradu[81] i ponownie wznosił się o ponad 750 m, by minąwszy Halę Pisaną, Wierch nad Kamieniem i Halę Łabowską[80], wspiąć się na Runek i Jaworzynę Krynicką (schronisko PTT). Stamtąd sprowadzał do Krynicy (Krynica-Wieś)[82][83].
Odcinek środkowy
[edytuj | edytuj kod]Beskid Niski | Bieszczady Zachodnie |
---|---|
![]() | ![]() |
W Krynicy szlak główny wkraczał w Beskid Niski. Rozpoczynał się tam również odcinek łącznikowy pomiędzy dwoma głównymi: zachodnio- i wschodniobeskidzkim. Z uzdrowiska szlak wiódł w kierunku granicy państwowej, gdzie wznosił się na najwyższą w polskiej części tego pasma Lackową, po czym we wsi Wysowa odbijał na północny wschód[83][84]. Docierał do grzbietu Magury Wątkowskiej, omijając jej najwyższe wzniesienie, po czym przebiegał przez szczyt Polana i wieś Hyrowa. Następnie na południe od Dukli docierał do drogi prowadzącej przez wsie Tylawa i Barwinek na Przełęcz Dukielską. Z niej szlak ponownie biegł granicą polsko-czechosłowacką – z niewielkim odstępstwem w okolicy wsi Czeremcha[51][85][b]. Dalej prowadził przez Kamień nad Jaśliskami (mijając wierzchołek od południa), Pasikę, Danawę, Średni Garb, Przełęcz Radoszycką aż po Przełęcz Łupkowską[86].
Minąwszy przełęcz, szlak rozpoczynał swój bieg przez Bieszczady Zachodnie. Prowadził kolejno przez Wysoki Groń, Rydoszową, schodził w okolice Solinki, a następnie biegł przez Czerenin, Stryb i Rypi Wierch, z którego opadał na Przełęcz nad Roztokami[87]. Dalej szlak wciąż prowadził granicznym pasmem wododziałowym – przez Okrąglik, Płaszę, Dziurkowiec, Riabą Skałę, Czoło, Hrubki, Krzemieniec aż po Wielką Rawkę. Tam odbijał na północny zachód, opuszczając granicę polsko-czechosłowacką. Przebiegał przez grzbiet Dział z kulminacją Małej Rawki, skąd po minięciu wsi Wetlina wspinał się na Hnatowe Berdo i Roh w paśmie Połoniny Wetlińskiej. Następnie schodził do Berehów Górnych i ponownie wznosił się na Połoninę Caryńską z kulminacją Kruhłego Wierchu. Przez Ustrzyki Górne prowadził na najwyższy szczyt Bieszczadów Zachodnich Tarnicę, a dalej Halicz i Rozsypaniec, na którym wracał na granicę państwową. Następnie przez Kińczyk Bukowski, Stińską, Rozsypaniec Stiński[88], Opołonek i Piniaszkowy docierał na Przełęcz Użocką w okolicy Sianek[89].
Odcinek wschodni
[edytuj | edytuj kod]Bieszczady Wschodnie | Gorgany | Czarnohora i Beskidy Huculskie |
---|---|---|
![]() | ![]() | ![]() |
W Siankach, w pobliżu stacji kolejowej rozpoczynał się odcinek szlaku nazywany pierwotnie „wschodniobeskidzkim”[90][e] – prowadził przez Beskid Wielki do wsi Hnyła, a dalej na Starostynę, Chresty, przełęcz Ruski Put, Wielki Wierch, Ostry Wierch, Zełemeny aż po najwyższy szczyt Bieszczadów Wschodnich – Pikuj. Z niego szlak prowadził pasmem granicznym – początkowo w kierunku północno-wschodnim i wschodnim (przez Wielki Menczył), po czym skręcał na południe i południowy wschód, mijając Przełęcz Tucholską. W okolicy wsi Wyżłów ponownie skręcał na wschód i biegł przez Beskid Wierch aż po Jawornik Wielki. Tam opuszczał granicę państwową, odbijając na północ i dalej na północny wschód[91] w kierunku wsi Ławoczne[f]. Następnie wspinał się na Trościan ze schroniskiem PTT, z którego przez Przysłup sprowadzał do Sławska. Kolejno czerwono znakowany szlak poprowadzono na Wysoki Wierch[95] i Czarną Repę, a dalej wzdłuż granicy państwowej na Przełęcz Toruńską oddzielającą Bieszczady od Gorganów[40][96].
Z Przełęczy Toruńskiej (zwanej wówczas Wyszkowską) przez Załom szlak prowadził na Gorgan Wyszkowski i Jaworową Kiczerę, a stamtąd do doliny rzeki Świcy (schronisko PTT). Dalej wiódł pod Jajko Ilemskie, przez Sywanię Lolińską, na Mołodę i omijając szczyt Jajka Perehińskiego, schodził do doliny potoku Mołoda (schronisko PTT). Stamtąd główny szlak wschodniobeskidzki wiódł zboczem Konia Grofeckiego na Grofę i dalej przez Płyśce, Parenkie i Małą Popadię na Wielką Popadię. Z niej znakowany szlak doliną potoku Petros prowadził do schroniska PTT w Jali. Wiódł przez Wysoką i Ihrowiec na najwyższy szczyt pasma – Wielką Sywulę. Następnie przez Ruszczynę (schronisko PTT)[97] schodził w doliny, trawersując Negrowę i Bojaryn[98], po czym wzdłuż potoków Sałatruczel i Sałatruk prowadził do Rafajłowej. Minąwszy wieś, biało-czerwono-biały szlak wiódł doliną potoku Doużyniec[99] przez Pikun na Doboszankę i do pobliskiego schroniska PTT. Dalej biegł na Babiny Pohar, przez Mały Gorgan (Gorgan Syniak), Syniak i Chomiak w dolinę Prutca Jabłonickiego. Kolejno szlak prowadził drogą do Jabłonicy, gdzie wkraczał w pasmo Czarnohory[40][100].
Stamtąd też przez garb Mikulinki szlak wiódł do Worochty, a dalej przez Kiczerę[100] na Kukul. Następnie przez Foreszczenkę prowadził do schroniska PTT na Zaroślaku. Spod schroniska szlak wspinał się z powrotem na główne pasmo wododziałowe – na Howerlę (najwyższy szczyt polskich Karpat Wschodnich i całego szlaku)[101] – skąd prowadził dalej przez Breskuł, Pożyżewską, Dancerz, Turkuł, Rebra, Munczel, Dzembronię aż po ostatni w paśmie szczyt Pop Iwana. Zgodnie z przyjętymi w 1930 roku planami szlak podążać miał następnie śladem granicy państwowej przez Waskul i Wychid na Stoh (Stóg), gdzie na trójstyku granic polskiej, czechosłowackiej i rumuńskiej przewidziano koniec szlaku z Sianek[40].
Punkty skrajne
[edytuj | edytuj kod]Ustroń
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Ustron_panorama_1919-1939.jpg/220px-Ustron_panorama_1919-1939.jpg)
Pierwotnym punktem początkowym głównego szlaku zachodniobeskidzkiego była stacja kolejowa Ustroń. Stamtąd wiódł on przez wieś w kierunku południowym aż do wylotu doliny Poniwca, gdzie odbijał na południowy zachód. Doliną tą prowadził za biało-niebiesko-białymi znakami BV na Czantorię[102]. W 1930 roku, niedługo po uruchomieniu nowej stacji kolejowej Ustroń Polana, z jej okolic PTT wytyczyło nowy szlak na Czantorię prowadzący przez Kończyn. Wtedy też początek szlaku głównego przeniesiono do Ustronia-Polany[32][60][61][103]. Trzy lata później raz jeszcze wyznakowano nowy szlak z Polany na Czantorię, biegnący południowymi zboczami doliny potoku Suchy, który wówczas otrzymał czerwone oznaczenie szlaku głównego[64][104].
W tym samym czasie istniały także szlaki prowadzące z centrum Ustronia na Równicę (zielony i czerwony), a z niej dalej na Polanę (czerwono-biały), jednak pętla ta – w odróżnieniu od współczesnego Głównego Szlaku Beskidzkiego[10] – nie była zaliczana do szlaku głównego[105][106][107][108]. Co więcej, zgodnie z praktykowanymi już wcześniej[33], a przyjętymi ostatecznie pod koniec 1930 roku wytycznymi odnośnie znakowania szlaków (w których kolor czerwony przewidziano niemal wyłącznie dla szlaku głównego i wykluczono znakowanie tą barwą szlaków mających z nim punkty wspólne)[109], wobec poprowadzenia pierwszego odcinka szlaku głównego z Ustronia-Polany, znakowanie szlaku Polana – Równica zmieniono na niebieskie, zbieżne z istniejącym już szlakiem Równica – Salmopol[36][67][109].
Beskidy Huculskie
[edytuj | edytuj kod]O ile umiejscowienie zachodniego krańca głównego szlaku zachodniobeskidzkiego w Ustroniu co do zasady nie budzi wątpliwości, o tyle jednoznaczne ustalenie punktu końcowego na południowym wschodzie nastręcza obecnie znacznych trudności. Według planu przyjętego w 1930 roku przez Komisję Wschodniobeskidzką PTT, szlak miał kończyć się na Stogu, dokąd zbiegać miał z Pop Iwana[40]. Taki sam przebieg przytaczał we wspomnieniach opublikowanych w 1988 roku Władysław Midowicz, który w latach 1938–1939 zarządzał obserwatorium na Pop Iwanie[1]. Niepewnym jest jednak, czy i ewentualnie kiedy Główny Szlak Karpacki doprowadzono do Stogu oraz to, czy rzeczywiście szczyt ten stanowił jego punkt końcowy.
W sprawozdaniu Komisji PTT do spraw Robót w Górach za rok 1933 wskazano, że wyznakowano kolorem czerwonym „przedłużenie ku wschodowi szlaku głównego” na odcinku „Turkuł—[…]—Pop Iwan—Szybene—Burkut”[48] – a więc z pominięciem Stogu od północy[g]. Także w wydanym w 1935 roku roczniku XIII „Wierchów” przytaczano, że szlak biegnie „od Cieszyna aż po okolice Burkutu”[8].
Jednocześnie, jak wynika z różnych źródeł, pierwotny plan PTT zakładał wydłużenie w przyszłości szlaku w Górach Czywczyńskich poza Stóg, aż po najdalej na południe wysunięty punkt Polski – tzw. Rozrogi położone za Hnitesą (Hnatasią)[93][111]. Stamtąd szlak miał jakoby schodzić do Hryniawy[1]. Uzupełnieniem tych planów była budowa niewielkich schronisk pod Kopilaszem, w dolinie Popadyńca i na Bałtagule[112]. Plan ten zarzucono najpóźniej w 1936 roku, kiedy decyzją Ministra Komunikacji w rejonie Hnitesy utworzono tzw. rezerwat turystyczny (obszar wolny od infrastruktury turystycznej)[111][113][114].
Znowelizowany w następstwie tej decyzji projekt zakładał poprowadzenie szlaku głównego granicznym pasmem Gór Czywczyńskich od Stogu aż po Popadię Czywczyńską[h]. Stamtąd planowano sprowadzić szlak na północ doliną Popadyńca (schronisko PTT) do ujścia tegoż potoku do Czarnego Czeremoszu[i]. Po przekroczeniu rzeki chciano wyprowadzić szlak na Babę Ludową w paśmie Połonin Hryniawskich. Stamtąd mijając schronisko PTT na Masnym Prysłupie, Halę Michajłową (najwyższy szczyt pasma), Halę Łukawicę, Ludową oraz schronisko PTT na Skupowej, szlak, przez Żmijeński i Krętą, miał dotrzeć do swojego punktu docelowego w Żabiem-Słupejce[114][116].
W publikowanym w 1937 roku przewodniku Adama Lenkiewicza wspomina się, że do tamtej chwili szlak nie został wyznaczony „na południe od Popa Iwana, […] w Górach Czywczyńskich”. Niemniej załączona mapa zdaje się potwierdzać doprowadzenie szlaku do Stogu – naniesiono na nią szlak wiodący z Pop Iwana w kierunku Stogu, który opisano jako „znakowany w terenie / czerwono”[j][110][111]. Jednocześnie w sprawozdaniu Zarządu PTT za okres do marca 1937 roku wskazuje się, że szlak główny kończy się właśnie w Żabiem[119]. Także w Żabiem szlak znajduje swoje zakończenie według publikacji Władysława Krygowskiego z czerwca 1939 roku, choć załączona schematyczna mapa w skali 1:600 000 zdaje się sugerować, że prowadził on z Pop Iwana na Stóg, następnie prawdopodobnie przez kolejne szczyty Kopilasza i Kiernicznego, skąd schodził do Burkutu i dalej wzdłuż Czarnego Czeremoszu prowadził w kierunku Żabiego[45].
Pomimo wspomnianych okoliczności podczas zjazdu członków PTT w 1938 roku wciąż jeszcze debatowano nad miejscem zakończenia szlaku na wschodzie[120]. W grudniu tegoż roku, na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej Komisja Górskiej Odznaki Turystycznej PTT na potrzeby tego wyróżnienia wydłużyła punktowany przebieg szlaku głównego w ten sposób, że odtąd miał on prowadzić „nie do Burkutu, ale aż do Hnitesy”[121].
Zaolzie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/N%C3%BDdek_view_2022.jpg/220px-N%C3%BDdek_view_2022.jpg)
Jednocześnie po zajęciu jesienią 1938 roku Zaolzia decyzją władz PTT z maja roku 1939 dokonano korekty przebiegu Głównego Szlaku Karpackiego w taki sposób, by obejmował on całość Karpat pozostających w nowych granicach Polski. Tym samym zamiast na Kiczorach w pobliżu Stożka odbijać na północ w stronę Czantorii i Ustronia, szlak biegnący od strony Baraniej Góry przeprojektowano trasą czerwonego szlaku czechosłowackiego (tzw. Bezručova stezka[3][122][123]) – w kierunku południowo-zachodnim. Ścieżka najpierw opadała o 550 m do doliny Olzy na wysokości Piosku, po czym z powrotem wspinała się na Girową. Dalej w okolicy Mostów (Przełęcz Jabłonkowska) szlak wchodził w wyodrębniany obecnie Beskid Morawsko-Śląski. Po przekroczeniu potoku Osetnica, prowadził na Wielki i Mały Połom, gdzie odbijał na północ. Przebiegał przez najwyższą w grzbiecie Ropicę, skąd wiódł na Praszywą[64][124][125][126]. Swój bieg kończył w okolicy wsi Ligotka Kameralna[k].
Nowo przyłączony odcinek szlaku przebiegał obok szeregu schronisk należących przed 1938 rokiem tak do Klubu Czechosłowackich Turystów, Beskidenverein, jak i do osób prywatnych (te pierwsze przekazano w zarząd organizacjom polskim, głównie PTT). Były to schroniska: na Girowej (PTT), na Skałce (BV), pod Wielkim Połomem wraz z Kamienną Chatą (PTT), na Sławiczu (dwa – prywatne i BV), na Ropiczce (PTT), pod Kotarzem (prywatne) i na Praszywej (PTT)[125][129][130][131].
Szlaki wariantowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Wielka_Racza_Oblaz.jpg/220px-Wielka_Racza_Oblaz.jpg)
Choć zgodnie z założeniem Główny Szlak Karpacki (a wcześniej „zachodniobeskidzki”) miał wieść przez najważniejsze i najciekawsze miejsca w polskich górach, to jednak niekiedy niemożliwym było logiczne połączenie wszystkich odcinków w jeden szlak główny. Dość wcześnie pojawiła się zatem koncepcja uzupełnienia przebiegu szlaku o odcinki wariantowe znakowane biało-niebiesko-biało[1][132]. Należy zaliczyć do nich okrężny szlak raczański w Beskidzie Żywieckim (z Baraniej Góry przez Zwardoń, Wielką Raczę, Przełęcz Ujsolską na Pilsko – omijający Węgierską Górkę; 1928–1929)[1][67][68][133][134][135][136], szlak podhalański (z Policy przez Żeleźnicę na Stare Wierchy w Gorcach – omijający Jordanów i Rabkę; 1930–1932)[1][34][137] oraz szlak pieniński (omijający Krościenko i Przehybę, 1926–1928)[1][33][80][83][138]. W 1938 roku ustanowiono szlak wariantowy w Beskidzie Niskim w okolicy Rymanowa i Iwonicza. Ponadto w Bieszczadach Wschodnich wyznakowano wariantowy szlak wiodący pasmem granicznym pomiędzy Jawornikiem Wielkim a Czarną Repą (omijający Sławsko)[91][95][96][139]. Podobne obejścia przewidziano w Gorganach w Paśmie Bratkowskiej czy w Beskidach Huculskich[54].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Dokładna długość szlaku nie została jednoznacznie wskazana w literaturze, a trudności w jej ustaleniu wynikają m.in. ze zmian jego przebiegu oraz nieokreślonych jednoznacznie punktów skrajnych. O szlaku liczącym około 600 km wspominali biorący aktywny udział w jego wyznaczaniu Władysław Midowicz[1] oraz jego pomysłodawca Kazimierz Sosnowski[2] (ten ostatni w 1938 roku pisząc o perspektywie wydłużenia trasy na terenie przyłączonego Zaolzia, wspominał o szlaku „blisko 700-kilometrowym”)[3]. Wartość ta – tj. 600 km – jest jednak z pewnością znacznie niedoszacowana. Oficjalna długość współczesnego Głównego Szlaku Beskidzkiego powielającego w znacznej mierze jego trasę, a kończącego się w pobliżu granicy polsko-ukraińskiej, wynosi 519 km[4], podczas gdy liczona w linii prostej odległość z Przełęczy Użockiej (położonej tuż za granicą) do Stogu wynosi ok. 170 km[5]. Vademecum Górskie Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej PTTK podaje dla Głównego Szlaku Karpackiego wartość „niespełna 750 km”[4], choć według opracowań prywatnych szlak miał liczyć nawet ok. 840 km – to jednak przy założeniu, że na obecnym terytorium Polski liczył ok. 500 km, zaś na terytorium Ukrainy ok. 340 km (z punktem końcowym w Szybenem)[6]. Zbliżony wynik (825 km) daje próba odtworzenia przebiegu szlaku głównego na odcinku Ustroń-Polana – Stóg[7].
- ↑ a b Przed 1935 rokiem wyznakowano czerwony szlak biegnący z pustelni bł. Jana z Dukli koło Nowej Wsi przez Cergową do Iwonicza-Zdroju pomyślany jako przedłużenie szlaku głównego[51][52]. Niemniej już na 1934 rok planowano wytyczenie szlaku prowadzącego na wschód odmienną trasą, pasem granicznym[49]. Pomysł ten zrealizowano rok później[53]. Po połączeniu w okolicy Dukli dwóch odcinków szlaku głównego prawdopodobnie przebiegał on szosą biegnącą w kierunku Przełęczy Dukielskiej[45] (w 1935 roku informowano o dociągnięciu szlaku od zachodu do tejże przełęczy)[2][52]. Jednocześnie w okolicy Iwonicza-Zdroju przewidziano istnienie szlaku wariantowego[54].
- ↑ W 1925 roku szlak zachodniobeskidzki poprowadzono przez Mędralową, jednak już w roku 1927 jego trasę przesunięto na skrót omijający szczyt[22][70][71]. Po zmianach linii granicznej w 1938 roku teren, przez który przebiegał szlak, przyłączono do Polski[72].
- ↑ Pierwotnie szlak biegł przez Małą Babią Górę, z pominięciem schroniska[74]. Dopiero w 1927 roku został on przeniesiony na płaj biegnący przez Czarną Halę na Markowe Szczawiny[16][71].
- ↑ Po połączeniu w rejonie Przełęczy Użockiej odcinków środkowego i wschodniego do Sianek odchodził szlak łącznikowy, także znakowany na czerwono[89].
- ↑ Pierwotnie planowano, że z Pikuja szlak będzie wiódł do wsi Husne Wyżne, skąd szosą przez Matków, Smorze, Tucholkę i Pławie dotrze na Trościan[40][92]. Początkowo wyznaczono jednak szlak z Pikuja do Klimca w okolicy Przełęczy Tucholskiej, a stamtąd do Tucholki i dalej w kierunku Trościana[93]. W 1933 roku wyznakowano drogę łączącą Pikuj z Jawornikiem Wielkim, na którą przeniesiono następnie biało-czerwono-białe znaki szlaku głównego[94].
- ↑ W 1935 szlak czerwony odnowiono na odcinku od Schroniska na Zaroślaku do Pop Iwana[53]. Na mapie dołączonej do „Przewodnika historyczno-turystycznego po Gorganach i Czarnohorze” autorstwa Adama Lenkiewicza z 1937 roku (wydanej na bazie map Wojskowego Instytutu Geograficznego) po minięciu Pop Iwana szlak w kierunku Szybenego opisany jest jako „nieznakowany w terenie”[110].
- ↑ Mieczysław Orłowicz w artykule prasowym z marca 1939 roku wskazuje w sposób ogólnikowy, że Główny Szlak Karpacki na terytorium województwa stanisławowskiego został wyznaczony od Klimca aż po Czywczyn[115] – to jest główny szczyt pasma nieznacznie poprzedzający Popadię.
- ↑ Znakowany czerwono szlak z Popadii doliną Popadyńca wyznaczono już w roku 1930[36].
- ↑ Sam Stóg znajduje się przy tym poza arkuszem. Obejmująca ten sam obszar mapa WIG-u (arkusz Żabie) została wydana w 1933 roku i nie doczekała się już aktualizacji. Na niej czerwony szlak główny kończy się tuż za Howerlą[101]. Szlaku nie notuje również obejmujący wierzchołek Stogu arkusz „Burkut” – został on jednak wydany w 1932 roku i w 1938 roku wznowiono go jako jedynie „częściowo uzupełniony”[117]. Niemniej w żadnym ze sprawozdań z przebiegu robót w górach żaden z oddziałów PTT nie informował o wyznaczeniu szlaku na Stóg – w szczególności Oddział Czarnohorski PTT w Kołomyi wskazywał, że w 1934 roku nie przeprowadził znakowania żadnych nowych szlaków[118].
- ↑ W lakonicznych doniesieniach prasowych z epoki jako na punkt końcowy (początkowy) szlaku wskazuje się położone po sąsiedzku wsie Ligotka Kameralna[3][125][127] oraz Gnojnik[45]. Czechosłowacki czerwony szlak, którego trasą co do zasady poprowadzono przedłużenie Głównego Szlaku Karpackiego, kończył się natomiast przy nieodległej stacji kolejowej Wojkowice[64]. Najprawdopodobniej jednak po wyznaczeniu nowego szlaku czerwonego z Ligotki Kameralnej na Praszywą kolor ostatniego odcinka dotychczasowego szlaku do Wojkowic zmieniono na zielony[125][128].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h Midowicz 1988 ↓, s. 102.
- ↑ a b c d e f Kazimierz Sosnowski, Słowo wstępne, Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1935 ↓ , s. 51–52 .
- ↑ a b c Kazimierz Sosnowski, Górski świat Zaolzia : Nowe polskie szlaki turystyczne, „Polska Zachodnia” (297), 29 października 1938, s. 6 (pol.).
- ↑ a b c Zofia Wąchocka , Główny Szlak Beskidzki [online], Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze [dostęp 2022-08-01] [zarchiwizowane z adresu 2022-07-12] (pol.).
- ↑ Pomiar – 168,7 km [online], mapy.cz [dostęp 2023-09-09] (pol.).
- ↑ a b Adam Rugała , Główny Szlak Beskidzki Wschodniokarpacki [online], rugala.pl, 13 października 2021 [zarchiwizowane z adresu 2022-04-05] (pol.).
- ↑ Ślad szlaku (825 km) [online], mapy.cz [dostęp 2023-09-13] (pol.).
- ↑ a b c d e Władysław Krygowski, Kronika | Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. – Turystyka. Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1935 ↓ , s. 191–192, 195 .
- ↑ a b Organ 2021 ↓, s. 127–128.
- ↑ a b Punktacja GOT do zdobywania odznak na Głównym Szlaku Beskidzkim [online], Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze [dostęp 2023-09-08] [zarchiwizowane z adresu 2022-05-21] .
- ↑ Odznaka PTT „Szlak Grybów – Rzeszów” [online], Polskie Towarzystwo Tatrzańskie [dostęp 2022-08-01] [zarchiwizowane z adresu 2021-05-08] (pol.).
- ↑ Pavel Forgáč , Východokarpatská magistrála [online], hiking.dennikn.sk, 4 stycznia 2020 [dostęp 2023-09-05] [zarchiwizowane z adresu 2022-10-06] (słow.).
- ↑ a b c Kazimierz Sosnowski, Turystyka polska a Beskidy Zachodnie. (Plany zagospodarowania). (Dokończenie). Ferdynand Goetel (red.), „Przegląd Sportowy” (33), Kraków, 15 sierpnia 1923, s. 4–5 (pol.).
- ↑ a b Kazimierz Sosnowski, Turystyka polska a Beskidy Zachodnie. (Plany zagospodarowania). Ferdynand Goetel (red.), „Przegląd Sportowy” (29), Kraków, 19 lipca 1923, s. 5 (pol.).
- ↑ a b Sosnowski 1926 ↓, s. 432.
- ↑ a b c d e Midowicz 1988 ↓, s. 99.
- ↑ Kazimierz Sosnowski, Turystyka polska a Beskidy Zachodnie. (Plany zagospodarowania). (Ciąg dalszy). Ferdynand Goetel (red.), „Przegląd Sportowy” (30), Kraków, 26 lipca 1923, s. 4–5 (pol.).
- ↑ a b Michał Bożek, Walka o zagospodarowanie turystyczne Beskidów Zachodnich pomiędzy Związkiem Beskidzkim a Towarzystwem Tatrzańskim, [w:] Adam Lityński i inni red., Verus amicus rara avis est : studia poświęcone pamięci Wojciecha Organiściaka, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2020, s. 71–78, ISBN 978-83-226-3814-9 [dostęp 2024-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2024-04-18] (pol.).
- ↑ Organ 2021 ↓, s. 103.
- ↑ Władysław Midowicz, Beskidy sprzed ćwierć wieku, Walery Goetel (red.), „Wierchy” (18), Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1948, s. 238–239 (pol.).
- ↑ a b Emil Stolfa , Kronika | Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, Jan Gwalbert Pawlikowski (red.) [online], Wierchy 1927 ↓ , s. 181 .
- ↑ a b c d e Emil Stolfa , Kronika. | Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (6), Kraków: Gebethner i Wolff, 1928, s. 189–190 (pol.).
- ↑ Kazimierz Sosnowski, Kronika | Z krynickich terenów. Nowe szlaki górskie. Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.) [online], Wierchy 1931 ↓ , s. 178 .
- ↑ Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1 IV 1937 r. do 31 XII 1937 r. oraz finansowe za rok 1937, Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1938, s. 25 (pol.).
- ↑ Midowicz 1988 ↓, s. 100–101.
- ↑ Walery Goetel, Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. | Zarząd Główny | Sprawozdanie Komisyi dla robót w górach za rok 1924, Jan Gwalbert Pawlikowski (red.) [online], Wierchy 1925 ↓ , s. 296 .
- ↑ Jerzy Konopacki , Feliks Rapf, Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. | Oddziały | Oddział Nowosądecki, „Beskid“, Jan Gwalbert Pawlikowski (red.) [online], Wierchy 1925 ↓ , s. 306 .
- ↑ Emil Stolfa , Jan Czerwiński , Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. | Oddziały | Oddział Nowosandecki P. T. T. „Beskid“, Jan Gwalbert Pawlikowski (red.), „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (4), Lwów: Wydawnictwo Altenberga, 1926, s. 218 (pol.).
- ↑ Władysław Midowicz, Kronika | Gospodarka turystyczna w Beskidach Zachodnich, Jan Gwalbert Pawlikowski (red.) [online], Wierchy 1927 ↓ , s. 154 .
- ↑ a b Emil Stolfa , Jan Czerwiński , Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za czas od 1 marca 1928 do 28 lutego 1929 roku. Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.) [online], Wierchy 1929 ↓ , s. IV .
- ↑ a b Midowicz 1988 ↓, s. 101.
- ↑ a b Emil Stolfa , Jan Czerwiński , Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za czas od 1 marca 1929 do 28 lutego 1930 roku. Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.) [online], Wierchy 1930 ↓ , s. VI .
- ↑ a b c Feliks Rapf, Wskazówki do znakowania szlaków turystycznych w górach, Stanisław Faecher (red.), „Przegląd Turystyczny”, rok IV (9–10), Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, czerwiec 1928, s. 2, 6 (pol.).
- ↑ a b Sosnowski 1926 ↓, s. 433.
- ↑ Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdania oddziałów, kół i sekcyj Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za rok 1929 | Oddział w Rabce. [online], Wierchy 1930 ↓ , s. LIX .
- ↑ a b c d e Emil Stolfa , Jan Czerwiński , III. Roboty w Górach., [w:] Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za czas od 1 marca 1930 do 28 lutego 1931 r., Wierchy 1931 ↓ , s. XIII-XIV, XVIII, XX .
- ↑ Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdania oddziałów, kół i sekcyj Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za rok 1930 | Oddział w Rabce. [online], Wierchy 1931 ↓ , s. LXXXVI .
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 431–434.
- ↑ Walery Goetel, Roboty w górach P. T. T. w roku 1924 i program robót na rok 1925, Stanisław Faecher (red.), „Przegląd Turystyczny”, rok I (2), Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, czerwiec 1925, s. 11 (pol.).
- ↑ a b c d e f Emil Stolfa , Jan Czerwiński , II. Komisje międzyoddziałowe | B. Komisja Wschodnio-beskidzka, [w:] Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za czas od 1 marca 1930 do 28 lutego 1931 r., Wierchy 1931 ↓ , s. X–XII .
- ↑ Midowicz 1988 ↓, s. 101–102.
- ↑ Gąsiorowski 1933b ↓, s. 485–492.
- ↑ a b Jagoda Wierzejska , Aspekty ideologiczne turystyfikacji Karpat Wschodnich w Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939), [w:] Ewa Grzęda (red.), Od Kaukazu po Sudety. Studia i szkice o poznawaniu i zamieszkiwaniu gór dalekich i bliskich, Kraków: Universitas, 2020, s. 272–273, ISBN 978-83-2423-678-7 [dostęp 2023-06-04] [zarchiwizowane z adresu 2023-06-04] (pol.).
- ↑ a b Stanisław Leszczycki, Zarys antropogeograficzny Łemkowszczyzny. Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1935 ↓ , s. 84 .
- ↑ a b c d e Władysław Krygowski, Gospodarka turystyczna w Karpatach, Kazimierz Pawlewski (red.) [online], Wiadomości Ziem Górskich (6) 1939 ↓ , s. 2–6 .
- ↑ Sprawozdanie… 1933 ↓, s. 12.
- ↑ Sprawozdanie… 1933 ↓, s. 33.
- ↑ a b c Sprawozdanie… 1934 ↓, s. 25.
- ↑ a b Sprawozdanie… 1935 ↓, s. 19.
- ↑ Organ 2021 ↓, s. 107.
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Jasło (pas 50, słup 33), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1938 (pol.).
- ↑ a b Adam Wójcik-Bieśnicki, Beskid Niski jako teren turystyczny. Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1935 ↓ , s. 97–98, 102 .
- ↑ a b c Sprawozdanie… 1936 ↓, s. 22.
- ↑ a b Sprawozdanie… 1939 ↓, s. 36.
- ↑ Sprawozdanie… 1936 ↓, s. 5–6.
- ↑ Sprawozdanie… 1936 ↓, s. 12.
- ↑ Sprawozdanie… 1936 ↓, s. 44.
- ↑ Sprawozdanie… 1937 ↓, s. 23.
- ↑ Władysław Krygowski, Kronika | Turystyka – taternictwo – ratownictwo, „Wierchy”, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (22), Kraków: Sport i Turystyka, 1953, s. 238–239 (pol.).
- ↑ a b Galicz 1931 ↓, s. 138–139, 145.
- ↑ a b Sosnowski 1930 ↓, s. 18*, 19*.
- ↑ Kazimierz Sosnowski, Kronika | Piśmiennictwo | Mapa schematyczna Beskidu Zachodniego, Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.) [online], Wierchy 1930 ↓ , s. 240 .
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 410, 412–413.
- ↑ a b c d Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Cieszyn (pas 50, słup 27), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934–1938 (pol.).
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 414.
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 392, 417.
- ↑ a b c d Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Żywiec (pas 50, słup 28), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934–1938 (pol.).
- ↑ a b Władysław Midowicz, Kronika | Gospodarka turystyczna w Beskidzie Zachodnim. – 1928/29. Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.) [online], Wierchy 1929 ↓ , s. 175 .
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 308, 320–321.
- ↑ Midowicz 1988 ↓, s. 99–101.
- ↑ a b Sosnowski 1930 ↓, s. 5*.
- ↑ Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.), Kronika | Polskie Towarzystwo Tatrzańskie i odzyskane ziemie górskie, Wierchy 1938 ↓ , s. 141 .
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 279–280, 287–288.
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 288.
- ↑ Władysław Krygowski, Kronika | Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. – Turystyka i narciarstwo. Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1936 ↓ , s. 213 .
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Babia Góra (pas 50, słup 29), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934–1938 (pol.).
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Rabka (pas 50, słup 30), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Zakopane (pas 51, słup 30), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934–1938 (pol.).
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 218–219.
- ↑ a b c d Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Szczawnica (pas 51, słup 31), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1936–1938 (pol.).
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 123–124.
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 104–105.
- ↑ a b c Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Krynica (pas 51, słup 32), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1936–1938 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Gorlice (pas 50, słup 32), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1937 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Jaśliska (pas 51, słup 33), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1938 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Lesko (pas 51, słup 34), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1938 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Łupków (pas 52, słup 34), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1938 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Dźwiniacz Górny (pas 52, słup 35), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1937 (pol.).
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Turka (pas 52, słup 36), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1937 (pol.).
- ↑ Gąsiorowski 1933a ↓, s. 82.
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Pikuj (pas 53, słup 36), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1937 (pol.).
- ↑ Emil Stolfa , Jan Czerwiński , Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za czas od 1 kwietnia 1931 do 31 marca 1932 roku. Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (10), Kraków: Gebethner i Wolff, 1932, s. XI (pol.).
- ↑ a b Gąsiorowski 1933b ↓, s. 485.
- ↑ Gąsiorowski 1933a ↓, s. 167, 169.
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Sławsko (pas 53, słup 37), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1937 (pol.).
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Seneczów (pas 54, słup 37), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1937 (pol.).
- ↑ Władysław Krygowski , Kronika | Polskie Towarzystwo Tatrzańskie: Refleksje – fakty – zadania, Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1938 ↓ , s. 151 .
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Porohy (pas 54, słup 38), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1935 (pol.).
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Rafajłowa (pas 55, słup 38), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1935 (pol.).
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Mikuliczyn (pas 55, słup 39), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1933 (pol.).
- ↑ a b Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Żabie (pas 56, słup 39), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1933 (pol.).
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 410–412, 417.
- ↑ Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdania oddziałów, kół i sekcyj Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za rok 1929 | Oddział „Beskid Śląski“ w Cieszynie. | Koło Oddziału Cieszyńskiego w Bielsku. [online], Wierchy 1930 ↓ , s. LXIX .
- ↑ Sprawozdanie… 1934 ↓, s. 23.
- ↑ Galicz 1931 ↓, s. 117–118.
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 410.
- ↑ Sosnowski 1930 ↓, s. 18*.
- ↑ Sprawozdanie… 1934 ↓, s. 24.
- ↑ a b Emil Stolfa , Jan Czerwiński , II. Komisje międzyoddziałowe | A. Komisja Zachodnio-beskidzka, [w:] Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdanie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za czas od 1 marca 1930 do 28 lutego 1931 r., Wierchy 1931 ↓ , s. VII, X .
- ↑ a b Józef Moszczeński (red.), Mapa Czarnohora do Przewodnika historyczno-turystycznego Szlakiem II Brygady Legionów Polskich w Karpatach Wschodnich, skala 1:100 000, Warszawa: Zakłady Graficzne J. Hurwicz, 1937 (pol.).
- ↑ a b c Lenkiewicz i Niedenthal 1937 ↓, s. 284.
- ↑ Stanisław Garztecki (red.), 8 nowych schronisk w Karpatach, „Wiadomości Turystyczne”, rok V (12), 15 czerwca 1935, s. 4 (pol.).
- ↑ Witold Mileski, Kronika | Ochrona przyrody, Walery Goetel, Jan Alfred Szczepański (red.) [online], Wierchy 1936 ↓ , s. 212 .
- ↑ a b Stanisław Garztecki (red.), Nowy rezerwat na Huculszczyźnie, „Wiadomości Turystyczne”, rok VI (7), 1 kwietnia 1936, s. 8 (pol.).
- ↑ Mieczysław Orłowicz, Ograniczenia w strefie nadgranicznej (5), Kazimierz Saysse-Tobiczyk, Adam Zieliński (red.), „Jedziemy” (7), Wydawnictwo Ligi Popierania Turystyki, 5 marca 1939, s. 6 (pol.).
- ↑ Lenkiewicz i Niedenthal 1937 ↓, s. 284–285, 319.
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Burkut (pas 57, słup 39), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1932–1938 (pol.).
- ↑ Sprawozdanie… 1935 ↓, s. 52.
- ↑ Sprawozdanie… 1937 ↓, s. 21.
- ↑ Sprawozdanie… 1939 ↓, s. 11.
- ↑ Sprawozdanie… 1939 ↓, s. 18, 36.
- ↑ Sosnowski 1930 ↓, s. 21*.
- ↑ Galicz 1931 ↓, s. 209.
- ↑ Kazimierz Pawlewski, Z działalności Polskiego T-wa Tatrzańskiego, Kazimierz Pawlewski (red.) [online], Wiadomości Ziem Górskich (6) 1939 ↓ , s. 14 .
- ↑ a b c d Mieczysław Orłowicz, Wrażenia z Beskidów Jabłonkowskich (Dokończenie), Kazimierz Saysse-Tobiczyk, Adam Zieliński (red.), „Jedziemy” (21), Wydawnictwo Ligi Popierania Turystyki, 11 czerwca 1939, s. 7 (pol.).
- ↑ Sosnowski 1930 ↓, s. 21*–22*.
- ↑ Zbigniew Tokarski , Ważniejsze wydarzenia turystyczne w drugim kwartale 1939 r. Stanisław Leszczycki (red.), „Turyzm Polski”, rok II (7–8), Kraków: Studium Turyzmu Uniwersytetu Jagiellońskiego, lipiec 1939, s. 137 (pol.).
- ↑ Julian Żukowski, Polskie schroniska turystyczne w zachodniej części Beskidów śląskich, Kazimierz Pawlewski (red.), „Wiadomości Ziem Górskich” (7), Związek Ziem Górskich, 1 lipca 1939, s. 17–18 (pol.).
- ↑ Mieczysław Orłowicz, Wrażenia z Beskidów Jabłonkowskich, Kazimierz Saysse-Tobiczyk, Adam Zieliński (red.), „Jedziemy” (19), Wydawnictwo Ligi Popierania Turystyki, 28 maja 1939, s. 6–7 (pol.).
- ↑ Mieczysław Orłowicz, Wrażenia z Beskidów Jabłonkowskich (2), Kazimierz Saysse-Tobiczyk, Adam Zieliński (red.), „Jedziemy” (20), Wydawnictwo Ligi Popierania Turystyki, 4 czerwca 1939, s. 6–7 (pol.).
- ↑ Kazimierz Sosnowski, Górski świat Zaolzia : Nowe polskie szlaki turystyczne, „Polska Zachodnia” (298), 30 października 1938, s. 6 (pol.).
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 431–432.
- ↑ Mapa topograficzna 1:100 000, arkusz Ujsoły (pas 51, słup 28), Wojskowy Instytut Geograficzny, 1938 (pol.).
- ↑ Jan Gwalbert Pawlikowski, Walery Goetel (red.), Sprawozdania oddziałów, kół i sekcyj Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego z działalności za rok 1929 | Oddział Babiogórski w Żywcu | Koło w Białej przy Oddziale Babiogórskim. [online], Wierchy 1930 ↓ , s. LXIX .
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 333, 334–335, 394–395.
- ↑ Sosnowski 1930 ↓, s. 8*, 15*–16*.
- ↑ Sosnowski 1930 ↓, s. 4*.
- ↑ Sosnowski 1926 ↓, s. 172–176.
- ↑ Gąsiorowski 1933a ↓, s. 208–209, 211, 213.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jan Galicz, Przewodnik po Beskidzie Śląskim od Baraniej po Ostrawicę i Śląsku Cieszyńskim z szczególnem uwzględnieniem miasta Cieszyna, Cieszyn: Oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego „Beskid Śląski”, 1931 (pol.).
- Henryk Gąsiorowski, Przewodnik po Beskidach Wschodnich, t. I, cz. 1: Bieszczady, Lwów – Warszawa: Książnica-Atlas, 1933 (pol.).
- Henryk Gąsiorowski, Przewodnik po Beskidach Wschodnich, t. II: Pasmo Czarnohorskie, Lwów – Warszawa: Książnica-Atlas, 1933 (pol.).
- Adam Lenkiewicz, Władysław Niedenthal, Część II turystyczna, [w:] Józef Moszczeński (red.), Szlakiem II Brygady Legionów Polskich w Karpatach Wschodnich. Przewodnik historyczno-turystyczny po Gorganach i Czarnohorze, Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1937 (pol.).
- Władysław Midowicz, Jak powstawał główny szlak karpacki, „Płaj” (2), Warszawa: Studenckie Koło Przewodników Beskidzkich, 1988, s. 99–102, ISSN 1230-5898 (pol.).
- Michał Organ , „120 kilometrów samotności”. Główny Szlak Karpacki im. Marszałka Józefa Piłsudskiego na terenie Bieszczadów Zachodnich, Paweł Grata (red.), „UR Journal of Humanities and Social Sciences” (2 (19)), Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2021, ISSN 2543-8379 (pol.).
- Kazimierz Sosnowski, Przewodnik po Beskidach Zachodnich : od Krynicy po granicę Moraw łącznie z Pieninami i terenami narciarskiemi, wyd. II, Kraków: Księgarnia Geograiczna „Orbis”, 1926 (pol.).
- Kazimierz Sosnowski, Przewodnik po Beskidach Zachodnich : od Krynicy po granicę Moraw łącznie z Pieninami i terenami narciarskiemi, wyd. III, t. II, Kraków: Księgarnia Geograiczna „Orbis”, 1930 (pol.).
- Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1. IV. 1932 r. do 2. IV. 1933 r., Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1933 (pol.).
- Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 3. IV. 1933 r. do 31. III. 1934 r. oraz finansowe za rok 1933., Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1934 (pol.).
- Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1. IV. 1934 r. do 31. III. 1935 r. oraz finansowe za rok 1934., Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1935 (pol.).
- Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1. IV. 1935 r. do 31. III. 1936 r. oraz finansowe za rok 1935, Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1936 (pol.).
- Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1. IV. 1936 do 31. III. 1937 r. oraz finansowe za rok 1936, Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1937 (pol.).
- Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres od 1 I 1938 r. do 31 XII 1938 r. oraz finansowe za rok 1938, Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1939 (pol.).
- „Wiadomości Ziem Górskich” (6), Warszawa: Związek Ziem Górskich, 1 czerwca 1939 (pol.).
- „Wierchy”, Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (3), Lwów: Wydawnictwo Altenberga, 1925 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (5), Lwów: Wydawnictwo Altenberga, 1927 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (7), Kraków: Gebethner i Wolff, 1929 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (8), Kraków: Gebethner i Wolff, 1930 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny i Oddział Lwowski Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (9), Kraków: Gebethner i Wolff, 1931 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (13), Kraków: Gebethner i Wolff, 1935 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (14), Kraków: Gebethner i Wolff, 1936 (pol.).
- „Wierchy”, Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (16), Kraków: Gebethner i Wolff, 1938 (pol.).