Język abchaski – Wikipedia, wolna encyklopedia
Obszar | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba mówiących | ok. 100 tys. | ||||||
Pismo/alfabet | |||||||
Klasyfikacja genetyczna | |||||||
| |||||||
Status oficjalny | |||||||
język urzędowy | Abchazja | ||||||
UNESCO | 2 wrażliwy↗ | ||||||
Ethnologue | 2 prowincjonalny↗ | ||||||
Kody języka | |||||||
ISO 639-1 | ab | ||||||
ISO 639-2 | abk | ||||||
ISO 639-3 | abk | ||||||
IETF | ab | ||||||
Glottolog | abkh1244 | ||||||
Ethnologue | abk | ||||||
GOST 7.75–97 | абх 010 | ||||||
WALS | abk | ||||||
SIL | ABK | ||||||
Występowanie | |||||||
![]() | |||||||
W Wikipedii | |||||||
| |||||||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/2014_Suchum%2C_S%C5%82owniki_rosyjsko-abchaskie.jpg/220px-2014_Suchum%2C_S%C5%82owniki_rosyjsko-abchaskie.jpg)
Język abchaski (abch. аҧсуа бызшәа) – język należący do rodziny języków północno-zachodniokaukaskich, używany przez Abchazów[1]. Jest używany w Abchazji oraz częściowo w Adżarii i Turcji[2]. Posługuje się nim ok. 100 tys. osób[3]. Z perspektywy typologii ma charakter aglutynacyjny i polisyntetyczny[4][5].
Abchaski jest blisko spokrewniony z językiem abazyńskim[6]. Wyróżnia się dialekty: abżujski (legł u podstawy języka literackiego), bzybski oraz sadzki (w Turcji).
Niektóre gramatyki podają, iż w języku tym występują zaledwie dwie samogłoski: otwarta samogłoska а oraz zamknięta samogłoska ә[7]. W zależności od pozycji w wyrazie obydwie te samogłoski mogą być wymawiane jako zbliżone do e, i, o lub u, jednak różnica między tymi dźwiękami nie jest relewantna i nie odgrywa większej roli dla rozumienia wyrazów. Czasem jednak, po uwzględnieniu wszystkich tych dźwięków podaje się liczbę 6 samogłosek. Z kolei liczba spółgłosek w dialekcie abżujskim, który stał się podstawą języka literackiego, wynosi 58, zaś w dialekcie bzybskim – 67. Dla porównania: w języku polskim mamy 8 samogłosek i 36 spółgłosek, co i tak – jeśli porównamy z innymi językami słowiańskimi – jest dużą liczbą.
Ze względu na sytuację polityczną Abchazji, język abchaski ma dziś stosunkowo wysoki prestiż i jest jednym z lepiej rozwiniętych „małych” języków Kaukazu. Jest to, wraz z językiem rosyjskim, oficjalny język samozwańczej Republiki Abchazji. Język ten używany jest w prasie, radiu i telewizji, powstaje w nim literatura piękna oraz dzieła naukowe. Ze względu na dzieje tego języka, dużo jest w nim zapożyczeń tureckich, gruzińskich oraz najnowszych – rosyjskich.
Alfabet abchaski
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Abxaz_lat%2BIPA.png/220px-Abxaz_lat%2BIPA.png)
Pierwsze świadectwa języka abchaskiego zostały utrwalone w XVII w. przez podróżującego przez te tereny Evliya Çelebiego. Pierwsze próby zapisywania tego języka podjęto w XIX w., po przyłączeniu Abchazji do Imperium Rosyjskiego. Pierwszy abchaski alfabet opracował w 1862 r. rosyjski kaukazolog Piotr Uslar. Wkrótce potem, w 1865 r. ukazał się pierwszy abchaski elementarz. Opracowany przez Uslara alfabet był oparty na cyrylicy i składał się z 37 liter. W 1905 r. alfabet ów poszerzono dodając kilka nowych liter, przez co alfabet liczył już wówczas 55 znaków.
W późniejszym okresie znany lingwista-poliglota i kaukazolog Mikołaj Marr (pochodzenia gruzińsko-szkockiego) opracował dla języka abchaskiego nowy, oparty na łacince alfabet złożony z 75 liter. Alfabet ten był w oficjalnym użyciu tylko dwa lata 1926–1928, do czasu opracowania nowego alfabetu, również opartego na łacince.
W 1937 r. wprowadzono nowy alfabet, oparty tym razem na piśmie gruzińskim, jednak dążenia Abchazów do odróżnienia i uniezależnienia się od Gruzinów doprowadziły do kolejnej zmiany: w 1954 r. ponownie wprowadzono alfabet oparty na cyrylicy.
Litera | Transliteracja | IPA |
---|---|---|
А а | a | /a/; /a:/ (< */ʕa, aʕ/) |
Б б | b | /b/ |
В в | v | /v/ |
Г г | g | /ɡ/ |
Гь гь | g' | /ɡʲ/ |
Гә гә | g° | /ɡʷ/ |
Ҕ ҕ | ġ | /ɣ ~ ʁ/ |
Ҕь ҕь | ġ' | /ɣʲ ~ ʁʲ/ |
Ҕә ҕә | ġ° | /ɣʷ ~ ʁʷ/ |
Д д | d | /d/ |
Дә дә | d° | /dʷ/ [d͡b] |
Е е | e | /ɛ/ |
Ж ж | ž | /ʐ/ |
Жь жь | ž' | /ʒ/ |
Жә жә | ž° | /ʒʷ/ |
З з | z | /z/ |
(Ҙ ҙ) | /ʑ/ | |
Ӡ ӡ | ʒ | /d͡z/ |
Ӡә ӡә | ʒ° | /d͡ʑʷ/ |
(Ӡ’ ӡ’) | /d͡ʑ/ | |
И и | i | /j, jɨ, ɨj/ [j, jə, i:] |
К к | k | /kʼ/ |
Кь кь | k' | /kʼʲ/ |
Кә кә | k° | /kʼʷ/ |
Қ қ | k̢ | /kʰ/ |
Қь қь | k̢' | /kʲʰ/ |
Қә қә | k̢° | /kʷʰ/ |
Ҟ ҟ | k̄ | /qʼ/ |
Ҟь ҟь | k̄' | /qʼʲ/ |
Ҟә ҟә | k̄° | /qʼʷ/ |
Л л | l | /l/ |
М м | m | /m/ |
Н н | n | /n/ |
О о | o | /wa, aw/ [o] |
П п | p | /pʼ/ |
Ҧ ҧ | ṗ | /pʰ/ |
Р р | r | /r/ |
С с | s | /s/ |
(Ҫ ҫ) | /ɕ/ | |
Т т | t | /tʼ/ |
Тә тә | t° | /tʼʷ/ [tʼ͡pʼ] |
Ҭ ҭ | t̢ | /tʰ/ |
Ҭә ҭә | t̢° | /tʷʰ/ [t͡pʰ] |
У у | u | /w, wɨ, ɨw/ [w, wə, u:] |
Ф ф | f | /f/ |
Х х | x | /x ~ χ/ |
Хь хь | x' | /xʲ ~ χʲ/ |
Хә хә | x° | /xʷ ~ χʷ/ |
(Х’ х’) | /χ ~ χˁ/ | |
Ҳ ҳ | x̢ | /ħ/ |
Ҳә ҳә | x̢° | /ħʷ/ |
Ц ц | c | /t͡sʰ/ |
Цә цә | c° | /t͡ɕʷʰ/ |
(Ц’ ц’) | /t͡ɕʰ/ | |
Ҵ ҵ | c̄ | /t͡sʼ/ |
Ҵә ҵә | c̄° | /t͡ɕʼʷ/ |
(Ҵ’ ҵ’) | /t͡ɕʼ/ | |
Ч ч | č | /t͡ʃʰ/ |
Ҷ ҷ | č̢ | /t͡ʃʼ/ |
Ҽ ҽ | ċ | /t͡ʂʰ/ |
Ҿ ҿ | ċ̨ | /t͡ʂʼ/ |
Ш ш | š | /ʂ/ |
Шь шь | š' | /ʃ/ |
Шә шә | š° | /ʃʷ/ |
Ы ы | y | /ɨ/ |
Ҩ ҩ | o̩ | /ɥ ~ ɥˁ/ (< */ʕʷ/) |
Џ џ | ǰ | /d͡ʐ/ |
Џь џь | ǰ' | /d͡ʒ/ |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Marian Jurkowski , Abchaski język, [w:] Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 13, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897 .
- ↑ Krystyna Damm , Aldona Mikusińska (red.), Ludy i języki świata, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000 (PWN Leksykon), s. 7, ISBN 83-01-13070-9, OCLC 830240260 (pol.).
- ↑ Viacheslav Chirikba , Abkhaz Grammar [online], 2003 [dostęp 2022-10-17] (ang.).
- ↑ Viacheslav A. Chirikba: Abkhaz. Munich: LINCOM Europa, 2003, seria: Languages of the world/Materials 119. ISBN 3-89586-136-7. (ang.).
- ↑ Thomas R. Wier. Abkhaz (review). „Language”. 81 (2), s. 516–517, 2005. DOI: 10.1353/lan.2005.0109. ISSN 1535-0665. (ang.).
- ↑ George L. Campbell , Compendium of the World’s Languages, wyd. 2, t. 1: Abaza to Kurdish, London–New York: Routledge, 2000, s. 2, ISBN 0-415-20298-1, OCLC 41108519 [dostęp 2023-09-24] (ang.).
- ↑ К. В. Ломтатидзе, Абхазский язык, [w:] Языки народов СССР, t. 4: Иберийско-кавказские языки, Москва 1967, s. 103.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- David M. Eberhard , Gary F. Simons , Charles D. Fennig (red.), Abkhaz, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 22, Dallas: SIL International, 2019 [dostęp 2022-07-30] [zarchiwizowane z adresu 2019-06-05] (ang.).
- Krótki samouczek języka abchaskiego (ros.)
- Lingwistyczny opis języka abchaskiego
- Samouczek języka abchaskiego Аҧсны (ang.)
- Korpus języka abchaskiego