Jan Kott – Wikipedia, wolna encyklopedia
Data i miejsce urodzenia | 27 października 1914 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 22 grudnia 2001 |
Zawód, zajęcie | literat, nauczyciel akademicki |
Alma Mater | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Jan Kott (ur. 27 października 1914 w Warszawie, zm. 22 grudnia 2001 w Santa Monica) – polski krytyk i teoretyk teatru, poeta, tłumacz, eseista, krytyk literacki, współzałożyciel lewicowego tygodnika „Kuźnica”.
Kott był autorem ponad 30 książek, w których zajmuje się teatrem od czasów antycznych po współczesne. Najbardziej znane są jego interpretacje dramatów Szekspira: Szkice o Szekspirze (1961), wydane później w poszerzonej wersji jako Szekspir współczesny (1965), wielokrotnie wznawiane i przetłumaczone na wiele języków, m.in. angielski, niemiecki, francuski, hiszpański, portugalski, grecki i arabski.
Publikował artykuły w „Dialogu” i „Twórczości”, oraz między innymi w „The New Republic”, „Partisan Review”, „The New York Times Book Review”, „Theater Quarterly”, „The Drama Review”. Współpracował z londyńskimi „Wiadomościami”. Pod koniec życia publikował w „Tygodniku Powszechnym” i „Zeszytach Literackich”.
Jest laureatem wielu nagród, m.in. Nagrody Herdera (Wiedeń 1964), Nagrody Alfreda Jurzykowskiego (Nowy Jork 1976), Nagrody George’a G. Nathana za zbiór „The Theater of Essence” (1985).
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Ta sekcja od 2014-07 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
Pochodził z mieszczańskiej, od kilku pokoleń spolonizowanej, rodziny żydowskiej. W 1919 roku został ochrzczony, był praktykującym katolikiem i nawet pod wpływem rozmów z Jacques Maritain rozważał wstąpienie do zakonu. W 1927 rozpoczął naukę w gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Jego kolegami klasowymi byli Ryszard Matuszewski i Jan Nowak-Jeziorański, z którymi przyjaźnił się do końca życia. W 1929, w wieku 15 lat, założył grupę „Młoda Swastyka” i odbijał na hektografie pismo o tej samej nazwie[1].
W latach 1932–1936 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Na początku studiów wstąpił do Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej, z którego wystąpił w 1934 roku.
Jego debiutem literackim był artykuł Kryzys zamiłowań estetycznych w piłsudczykowskiej „Kuźni Młodych” z 1932. W 1934 wraz z Ryszardem Matuszewskim i Włodzimierzem Pietrzakiem założył Klub Artystyczny „S” w wydawnictwie Hoesicka, do czego namówił ich pracujący w księgarni wydawnictwa subiekt Adam Bromberg. Równocześnie Związał się z Kołem Polonistów UW i Kołem Socjologii Pozytywnej[2]. Działalność w Kole Polonistów, zdominowanym przez marksistę Stefana Żółkiewskiego, miała duże znaczenie w kształtowaniu światopoglądu Kotta (wówczas wziął udział w nielegalnej demonstracji komunistycznej, za co przesiedział kilka dni w areszcie). W 1936 przeszedł kurs podchorążówki w Zambrowie. Po odbyciu rocznej służby pracował krótko w Państwowym Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.
W 1938 roku zaczął studiować romanistykę na Sorbonie w Paryżu, gdzie poznał Lidię Janinę Steinhaus (1919–2000), córkę wybitnego matematyka Hugona Steinhausa, z którą ożenił się w czerwcu 1939[3]. Po wybuchu wojny, wrócił z Paryża do Polski i brał udział w Kampanii Wrześniowej. Lata okupacji spędził najpierw we Lwowie, a następnie w Warszawie po aryjskiej stronie, ukrywając swoje żydowskie pochodzenie. Od 1943 był członkiem PPR, od 1944 oficerem AL i redaktorem konspiracyjnego czasopisma „Młoda Demokracja”.
Uzyskał doktorat z romanistyki w 1947 roku na Uniwersytecie Łódzkim.
Po wojnie blisko związany z władzą komunistyczną, współzałożyciel i redaktor lewicowego tygodnika „Kuźnica” – organu PPR dla intelektualistów (1945–1948). W 1948 współzałożyciel Instytutu Badań Literackich PAN[2]. Był członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[4]. Po zjednoczeniu PPR i PPS został członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
W latach pięćdziesiątych atakował „wrogów socjalizmu” – od Kościoła katolickiego, zbrojnego podziemia i gen. Andersa po „reakcyjnych” twórców. Oceniał krytycznie m.in. twórczość Zygmunta Krasińskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Stefana Żeromskiego, Henryka Sienkiewicza i Josepha Conrada. Gwałtownie atakował wymowę Lorda Jima Conrada, widząc w głoszonych w nim ideałach heroizmu i honoru wzór „niebezpiecznej ideologii”, wyznawanej później przez żołnierzy AK, którą oskarżał o faszyzację. Krytykował Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego, uważając je za groźną książkę, na której wychowało się pokolenie kondotierów. Ewa Siedlecka, wspominając o jego działalności we wczesnych latach 50., określiła go mianem „cynicznego młodego marksisty”. Natomiast jego przyjaciele, w tym Jan Nowak-Jeziorański, postrzegali go jako pasjonata zdolnego do silnych i nieracjonalnych entuzjazmów. Sam Kott opisze w Kamiennym Potoku, zbiorze autobiograficznych szkiców, okres stalinowski w swoim życiu jako czas zauroczenia i totalnego oślepienia. Nazwie to, za Miłoszem, skutkiem „heglowskiego ukąszenia”[5].
Po IV Zjeździe Związku Literatów Polskich w 1949 r., który uczynił socrealizm obowiązującą doktryną, skoncentrował się na działalności dydaktycznej oraz badaniu twórczości Stanisława Trembeckiego. Był profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego (1949–1952) i Uniwersytetu Warszawskiego (1952–1969). W 1957 wystąpił z PZPR i związał się ze środowiskami kontestującymi rzeczywistość PRL-u, a w 1964 podpisał List 34 skierowany przeciwko cenzurze.
W działalności krytycznoliterackiej skoncentrował się na Szekspirze, stając się z czasem światowej sławy szekspirologiem i teatrologiem: „Odkryciem Kotta jest odnalezienie w Kronikach Szekspira konstrukcji dramatycznej pokazującej mechanizm władzy i funkcjonowanie koła napędowego historii”[6]. Kott odkrył niespodziewane pokrewieństwo między Szekspirem i Samuelem Beckettem, które to pokrewieństwo ujawnił Peter Brook w inscenizacji Króla Leara z 1964 r.[7] Esej Kotta zainspirował słynną inscenizację Snu nocy letnej Petera Brooka na Broadwayu 1970 roku[8].
W 1966 wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie wykładał na Uniwersytecie Yale i Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Po wydarzeniach marca 1968 został przez władze PRL pozbawiony tytułu profesora i wystąpił o azyl w USA. Od 1969 wykładał na Nowojorskim Uniwersytecie Stanowym w Stony Brook (do emerytury w 1983). W 1979 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Publikował książki i artykuły, m.in. w „The New Republic”, „Partisan Review”, „The New York Review”, „Theater Quarterly” czy „The Drama Review”, współpracował też z londyńskimi „Wiadomościami”. W 1976 został głównym dramaturgiem w Burgtheater w Wiedniu.
Po przejściu na emeryturę wykładał jeszcze w The Getty’s Center w Santa Monica. Członek honorowy Modern Language Association of America, członek prestiżowego Stowarzyszenia Phi Beta. W ostatnich latach życia publikował w „Tygodniku Powszechnym”, „Zeszytach Literackich”, „Dialogu” i „Twórczości”. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Podpisał list pisarzy polskich na Obczyźnie, solidaryzujących się z sygnatariuszami protestu przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (List 59)[9].
Archiwum Jana Kotta znajduje się w Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu.
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Podwojony świat (1936) (zbiór wierszy)
- Mitologia i realizm. Szkice literackie (1946)
- Węgiel (1946) (publicystyka)
- Po prostu. Szkice i zaczepki (1946)
- O społecznym awansie (1947) (publicystyka)
- O „Lalce” Bolesława Prusa (1948)
- Szkoła klasyków (1949)
- Nowy Świętoszek (1950) (komedia, razem ze Stanisławem Dygatem)
- Trembecki w świetle rękopisów i pierwodruków (1950)
- Trwałe wartości literatury polskiego Oświecenia (1951)
- Wiktor Hugo – pisarz walczący (1952)
- Jak wam się podoba (recenzje teatralne, cz. 1 – 1955, cz. 2 – 1957, cz. 3 – 1962)
- Postęp i głupstwo. Szkice (t. 1. Publicystyka. Notatki z podróży 1945-1956, tom 2. Krytyka literacka. Wspomnienia 1945–1956, 1956)
- Szkice o Szekspirze (1961)
- Szekspir współczesny (1965)
- Aloes. Dzienniki i małe szkice (1969)
- Zjadanie bogów. Szkice o tragedii greckiej (1986)
- Kamienny potok. Szkice (1981)
- Przyczynek do biografii (1990)
- Pisma wybrane (tom 1–3, 1991)
- Płeć Rozalindy. Interpretacje. Marlowe, Szekspir, Webster, Büchner, Gautier (1992)
- Nowy Jonasz i inne szkice (1994)
- Bajeczki dla Lidusi (1994)
- Kadysz. Strony o Tadeuszu Kantorze (1997)
- Lustro. O ludziach i teatrze (2000)
- Powiastki dla wnuczek (2002)
- tłumaczenie Ladacznicy z zasadami Sartre’a
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949)[10]
- Złoty Krzyż Zasługi (8 maja 1946)[11]
- Krzyż Walecznych (1945)[12]
- Oficer Orderu Sztuki i Literatury (Francja)[12][13]
Najważniejsze nagrody
[edytuj | edytuj kod]- 1955 – Nagroda Państwowa II stopnia za twórczość eseistyczną w minionym dziesięcioleciu[14]
- 1964 – Nagroda im. Herdera
- 1985 – amerykańska nagroda George’a G. Nathana dla najlepszego krytyka teatralnego roku
- 1988 – nagroda Sekcji Krytyków Teatralnych Polskiego Ośrodka ITI (Międzynarodowego Instytutu Teatralnego) za Zjadanie bogów
- 1998 – nagroda im. Tadeusza Kantora
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Jan Kott, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (autorzy) [dostęp 2024-04-15] .
- ↑ a b Różne oblicza teatru. Bohaterowie galerii Dziedzictwo. „Skarpa Warszawska”, s. 71, grudzień 2021.
- ↑ Ukrywanie Żydów przez współtwórcę grupy poetyckiej „Żagary”. Historia Jerzego Zagórskiego i jego żony Marii [online], sprawedliwi.org.pl, marzec 2020 [dostęp 2024-04-14] (pol.).
- ↑ Jarosław Iwaszkiewicz, Dzienniki t. III 1964-1980, oprac. i przypisy Agnieszka i Robert Papiescy, Radosław Romaniuk, wstęp Andrzej Gronczewski, Warszawa 2011, s. 46.
- ↑ Rzecz o ukąszeniach, [w:] Jan Kott , Kamienny Potok. Eseje o teatrze i pamięci, Wyd. krajowe 2, rozszerzone, Kraków 1991, s. 367. (pol.).
- ↑ Andrzej Józef Dąbrowski , Jan Kott (1914-2001), „Przegląd Polski”, 4 stycznia 2002, s.1 .
- ↑ Obituaries, [w:] Myrna Oliver , Jan Kott, Shakespeare Scholar Influenced Theater, „Los Angeles Times”, ProQuest, 24 grudnia 2001, B.9 [dostęp 2024-04-18] (ang.).
- ↑ “Stir Up the Australian Youth to Merriment”: A Midsummer Night’s Dream, Summer 1989–1990 (Sydney, Australia) and the Theatrical Transmutability of Law’s Texts, [w:] Marett Leiboff , As You Law It - Negotiating Shakespeare, 2018, s. 247-268 [dostęp 2024-04-18] (ang.).
- ↑ Kultura 1976/03/342 Paryż 1976, s. 34.
- ↑ M.P. z 1950 r. nr 6, poz. 58 „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie (...), kultury i sztuki”.
- ↑ M.P. z 1943 r. nr 93, poz. 175 „w uznaniu zasług położonych dla dobra demokratycznej Polski w dziele zabezpieczenia porzuconego przez okupanta mienia, odbudowy i uruchomienia miejskich zakładów pracy, jak również stworzenia życia gospodarczego i społecznego na terenie m. Łodzi”.
- ↑ a b Jan Kott, czyli Melpomena jest dumna | AICT Polska [online], 25 lutego 2007 [dostęp 2023-06-01] (pol.).
- ↑ Jan Kott [online], prabook.com [dostęp 2023-08-14] (ang.).
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-06-29].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Archiwum Emigracji – archiwum Jana Kotta
- Przyczynek do portretu. Jan Kott (film z 1994) (vod.tvp.pl)
- ISNI: 0000000081462266
- VIAF: 66586118
- LCCN: n50044199
- GND: 11904174X
- NDL: 00446208
- LIBRIS: 64jmq3lq0klghjv
- BnF: 126167331
- SUDOC: 056742010
- SBN: RAVV002129
- NLA: 35280833
- NKC: js20020408019
- BNE: XX1309709
- NTA: 070624038
- BIBSYS: 90073723
- CiNii: DA01984175
- Open Library: OL4326938A
- PLWABN: 9810572209005606
- NUKAT: n93105164
- J9U: 987007307071605171
- PTBNP: 69337
- CANTIC: a10873892
- LNB: 000215607
- NSK: 000004500
- CONOR: 21714787
- ΕΒΕ: 70227
- BLBNB: 000453264
- KRNLK: KAC202122258
- LIH: LNB:hbr;=CG