Kolej linowa na Kasprowy Wierch – Wikipedia, wolna encyklopedia
Dane podstawowe | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Zarządca | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Długość | 4,253 km | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Prędkość maksymalna | 28,8 km/h | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() Nowy wagon kolei linowej na Kasprowy Wierch | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Historia | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Lata budowy | 1935–1936 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Rok otwarcia | 1936 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Rok włączenia do PKP | 1947 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Kolej linowa na Kasprowy Wierch – całoroczna kolej linowa z Kuźnic na szczyt Kasprowego Wierchu w Tatrach. W całości przebiega przez teren Tatrzańskiego Parku Narodowego. Operatorem kolei są Polskie Koleje Linowe S.A.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Inicjatorem budowy kolei był ówczesny prezes Polskiego Związku Narciarskiego i wiceminister komunikacji[1] inż. Aleksander Bobkowski. Studia terenowe i pomiary, mające ustalić przebieg trasy kolei, rozpoczęło Centralne Biuro Studiów i Projektów PKP na zlecenie Ministerstwa Komunikacji wiosną 1934[2]. Decyzja budowy zapadła w lipcu 1935. Inwestorem była specjalnie powołana spółka z o.o. pod nazwą "Towarzystwo Budowy i Eksploatacji Kolei Linowej Zakopane (Kuźnice) - Kasprowy Wierch" z siedzibą w Warszawie. Udziałowcami były: Polskie Koleje Państwowe, Liga Popierania Turystyki, Polskie Biuro Podróży "Orbis", Towarzystwo Krzewienia Narciarstwa oraz gdańska stocznia[3]. Prezesem i dyrektorem technicznym spółki został inż. arch. Aleksander Kodelski, a dyrektorem finansowym dr Wacław Lewicki[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Budowa_kolejki._Transport_ko%C5%82a_z%C4%99batego_wyci%C4%85garki%2C_1935.jpg/220px-Budowa_kolejki._Transport_ko%C5%82a_z%C4%99batego_wyci%C4%85garki%2C_1935.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Kolejka_na_Kasprowy_Wierch_-_Ku%C5%BAnice.jpg/290px-Kolejka_na_Kasprowy_Wierch_-_Ku%C5%BAnice.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/My%C5%9Blenickie_Turnie_a1.jpg/290px-My%C5%9Blenickie_Turnie_a1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Kolejka_linowa_na_kasprowy_wierch.jpg/290px-Kolejka_linowa_na_kasprowy_wierch.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Ku%C5%BAnice_-_przebudowa_kolejki.jpg/290px-Ku%C5%BAnice_-_przebudowa_kolejki.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/KolejkaMy%C5%9Blenickie_Turnie_2013.jpg/290px-KolejkaMy%C5%9Blenickie_Turnie_2013.jpg)
24 lipca 1935 powołano spółkę Towarzystwo Budowy i Eksploatacji Kolei Linowej Zakopane (Kuźnice) – Kasprowy Wierch, zwana potocznie Linkolkasprowy, z siedzibą w zakopiańskich Kuźnicach[2]. Kierownikiem budowy został inż. M. Stadnicki, zastępcą inż. B. Lange. Harmonogram prac przewidywał rekordowo krótki czas budowy: 7 miesięcy. Ponieważ żadne przedsiębiorstwo nie było w stanie przyjąć takich warunków postanowiono prowadzić budowę systemem gospodarczym. Stan załogi, który wynosił początkowo ok. 600 osób, w dwóch ostatnich miesiącach zwiększono do 1000. Robotników werbowano nie tylko z Podhala, ale i Sądecczyzny, Krakowa, Tarnowa, a nawet z Wileńszczyzny. Zatrudniono wykwalifikowanych kamieniarzy z Brasławia oraz traczy i cieśli z Polesia[4]. Roboty w terenie rozpoczęto 1 sierpnia 1935[2].
Budowa kolei wywołała żywą dyskusję społeczną, protestowali przeciwko niej, zaraz po ujawnieniu projektów w marcu 1934[1], głównie działacze ochrony przyrody, choć oprócz Państwowej Rady Ochrony Przyrody przeciwne budowie były też 94 towarzystwa i instytucje naukowe i turystyczne. W odpowiedzi na rozpoczęcie budowy kolei i równoczesnego łamania obowiązującego wtedy prawa (rozporządzenia Prezydenta RP o ochronie lasów, o prawie budowlanym, ustawie o ochronie przyrody, ustawie o koncesjach na koleje i inne) do dymisji podała się cała ówczesna Państwowa Rada Ochrony Przyrody wraz z przewodniczącym Komitetu Ochrony Przyrody w Krakowie – prof. Władysławem Szaferem[2]. Dymisja nie została przyjęta. Budowa kolei pociągnęła za sobą kolejne inwestycje: obserwatorium na Kasprowym Wierchu, tzw. ceprostradę (znad Morskiego Oka na Szpiglasową Przełęcz), hotel na Kalatówkach[1].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Bilet_na_Kasprowy_Wierch_wraz_z_miejsc%C3%B3wk%C4%85_23.09.1978_r..jpg/220px-Bilet_na_Kasprowy_Wierch_wraz_z_miejsc%C3%B3wk%C4%85_23.09.1978_r..jpg)
Była to pierwsza inwestycja tego typu w Polsce, a sześćdziesiąta na świecie. Składa się ona z dwóch niezależnych od siebie odcinków: z Kuźnic na Myślenickie Turnie (uruchomiony 26 lutego 1936; przejazd próbny jednego wagonu na tym odcinku wykonał monter firmy Bleichert 17 lutego 1936[5]) i z Myślenickich Turni na Kasprowy Wierch. Na każdym odcinku na jednej linie zawieszone były dwa wagony – jeden poruszający się do góry, a drugi na dół. Maszyny wybudowała stocznia w Gdańsku[6], natomiast liny – fabryka w Sosnowcu[7]. Inwestycja powstawała w rekordowym tempie 7 miesięcy. Prace zakończono już 29 lutego 1936, a pierwsi pasażerowie wjechali na Kasprowy Wierch 15 marca 1936, po 227 dniach od rozpoczęcia budowy. Budową kierowali Medard Stadnicki i Borys Lange. Dla wwożenia materiałów zbudowano drogę na Myślenickie Turnie, gdzie następował przeładunek z samochodów na zaprzężone w koniki huculskie furmanki, które następnie przewoziły materiały budowlane na Halę Gąsienicową[2]. Stamtąd materiały (cement, liny, wodę) transportowano na plecach robotników. Prace toczyły się na 2-3 zmiany (po 16 godzin dziennie). Budynki stacji dolnej w Kuźnicach, środkowej na Myślenickich Turniach i końcowej na szczycie Kasprowego Wierchu zaprojektowali Anna i Aleksander Kodelscy[8]. Kolej linowa na Kasprowym Wierchu była inwestycją prestiżową i propagandową II Rzeczypospolitej Polskiej oraz prezentowała ówczesną nowatorską polską technikę i architekturę. Koszt budowy kolei wyniósł przeszło 3,5 mln zł i zwrócił się jeszcze przed 1939[9][10]. Na górnej stacji umieszczono w 1936 polskie godło w stylu art déco (zachowane do dzisiaj). W tym samym roku architekt kolei Aleksander Kodelski w celu uczczenia budowy kolei stworzył w Warszawie modernistyczną willę (aktualnie zabytkową, ul. Czarnieckiego 53), będącą kopią dolnej stacji kolei linowej na Kasprowy Wierch. W 1961 zmodernizowano kolej, poprzez wymianę wagonów na nowe[a]. W 1985 nakręcono film przypominający jej historię budowy, film "Ku Szczytom Tatrzańskim" został zrealizowany przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych[12].
Współcześnie
[edytuj | edytuj kod]Długość trasy wynosi 4252,81 metra. Kolej pokonuje 936 m różnicy poziomów przy średnim pochyleniu 22%, poruszając się po 6 podporach. Od roku 2007 wagon ma prędkość 8 m/s (podczas pokonywania podpór zwalnia do 6 m/s), wcześniej jego prędkość wynosiła 5 m/s[13], przewożąc jednorazowo maksymalnie 60 osób. W zależności od pory roku dziennie może wywieźć ponad 3 tys. osób, rocznie – ponad 600 tys. Co roku okresowe przeglądy wyłączają kolej z eksploatacji w maju i listopadzie, nie funkcjonuje ona także podczas silnego wiatru (powyżej 20 m/s), oblodzenia i temperatury spadającej poniżej −28 °C.
Na Myślenickich Turniach następuje przesiadka do drugiego wagonu. Następny odcinek trasy jest bardziej stromy – największe przewyższenie wagonu nad terenem wynosi 180 metrów. Z prawej strony widać Goryczkowy Kocioł – zimą użytkowany jako stok narciarski. Wagon jedzie nad Doliną Suchą Kasprową i dobija do górnej stacji kolei, znajdującej się na wysokości 1959 m n.p.m., 26 metrów poniżej wierzchołka Kasprowego Wierchu.
W budynku górnej stacji kolei są: restauracja, kiosk, warsztat narciarski, przechowalnia sprzętu i niewielki hotelik z 11 miejscami do przenocowania. Zimą w Kotle Gąsienicowym kursuje czteroosobowy Wyciąg Gąsienicowy. Ma on długość 1180 m, różnicę poziomów 352 m, zdolność przewozową 2,4 tys. osób na godzinę[14]. Po drugiej stronie szczytu Kasprowego Wierchu leży oglądany już z kolei Kocioł Goryczkowy. Tam także zimą kursuje Wyciąg Goryczkowy, dwuosobowy, z dolną stacją w Dolinie Goryczkowej. Długość wyciągu 1624 m, różnica poziomów 602 m, zdolność przewozowa 730 osób na godzinę[15].
31 marca 2006 Polskie Koleje Linowe obchodziły 70-lecie istnienia kolei linowej na Kasprowy Wierch.
6 maja 2007 odbył się ostatni kurs tej najstarszej w Europie kolei linowej przed jej gruntownym remontem[16]. Plany rozbudowy kolei i zwiększenia jej przepustowości, analogicznie do planów budowy samej kolei w 1934, wywołały protesty naukowców (w tym przyrodników)[17], ekologów[18] i sprzeciw części społeczeństwa[19].
Przez ponad 70 lat kolej przewiozła ponad 38 milionów pasażerów. Zgodnie z ustaleniami modernizację zakończono 15 grudnia 2007. Oficjalnego otwarcia nowej kolei linowej po jej gruntownej przebudowie dokonał 18 stycznia 2008 prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński[20].
Widocznymi efektami modernizacji są:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Aerial_tramway_scheme-pl.svg/290px-Aerial_tramway_scheme-pl.svg.png)
- wyższa prędkość
- przesuwna platforma służąca do wsiadania na poszczególnych stacjach w miejsce tradycyjnego peronu
- zmiana napędu wagonu z napinania ciężarowego na napinanie stałe na bębnach
- po dwie zamiast jednej liny nośnej dla każdego wagonu (w sumie 8 lin nośnych)
- nowe, wyższe podpory o szerszym rozstawie toków (zamiast 4,5 m mają 7-8 m w zależności od podpory)
- zmiana aranżacji wnętrz na stacjach
- nowe wagony dostarczone przez Doppelmayr Seilbahnen AG o dwukrotnie większej pojemności niż poprzednie z lat sześćdziesiątych. W wagonach po obu stronach kabiny zamontowane są podwójne drzwi przesuwne uruchamiane ręcznie. Kabiny mają panoramiczne przeszklenie, szyby wykonane są z przyciemnianego szkła akrylowego. Wagony są zamontowane na linach nośnych za pomocą 16-krążkowego wózka jezdnego[21].
Obecnie sterowanie koleją prowadzone jest komputerowo, poprzednio wagony uruchamiało dwóch maszynistów.
W 2011 rząd ogłosił zamiar sprzedaży kolejki, co spotkało się ze zdecydowanym protestem zakopiańskich radnych[9].
W 2021 Tatrzański Park Narodowy wyraził zgodę na wydłużenie czasu funkcjonowania kolei oraz zwiększenie limitów przewozowych z 30 na 60 osób na wagon i ze 180 na 360 osób na godzinę[22].
Dane techniczne
[edytuj | edytuj kod]Kolej linowa | „Kasprowy Wierch - odcinek I”[23] |
---|---|
Długość trasy [m] | 1957 |
Poziom stacji dolnej [m n.p.m.] | 1027,5 |
Poziom stacji pośredniej [m n.p.m.] | 1352,5 |
Różnica poziomów [m] | 325 |
Podpory trasowe | 3 |
Typ wagonu | 60-osobowy + 1 |
Liczba wagonów | 2 |
Zdolność przewozowa [osób na godzinę] | 360 w sezonie zimowym, 180 w sezonie letnim[24] |
Kolej linowa | „Kasprowy Wierch - odcinek II”[23] |
---|---|
Długość trasy [m] | 2296 |
Poziom stacji pośredniej [m n.p.m.] | 1355,1 |
Poziom stacji górnej [m n.p.m.] | 1959,6 |
Różnica poziomów [m] | 604,5 |
Podpory trasowe | 3 |
Typ wagonu | 60-osobowy + 1 |
Liczba wagonów | 2 (+ 2 wagony ratownicze) |
Zdolność przewozowa [osób na godzinę] | 360 w sezonie zimowym, 180 w sezonie letnim[24] |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W roku 2010 jeden z przedwojennych wagonów został odnaleziony w Łomnicy-Zdroju[11].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Tom 12.
- ↑ a b c d e Bartłomiej Kuraś , Paweł Smoleński , Krzyżyk niespodziany: czas Goralenvolk, Wydanie I, Wołowiec: Wydawnictwo "Czarne", 2017, s. 80, ISBN 978-83-8049-458-9 [dostęp 2024-03-14] .
- ↑ Międzynarodowe Towarzystwo Budowy Okrętów i Maszyn S.A. z siedzibą w Wolnym Mieście Gdańsku
- ↑ a b Królikowski Adam: Kolej linowa na Kasprowy Wierch, w: "Młody Technik" nr 1/1984, s. 14
- ↑ Próba kolejny na Kasprowy Wierch. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 40 z 19 lutego 1936.
- ↑ właściciel: Międzynarodowe Towarzystwo Budowy Okrętów i Maszyn S.A. z siedzibą w Wolnym Mieście Gdańsku
- ↑ przedsiębiorstwo o pełnej nazwie: "Fabryka Lin i Drutu, dawniej A. Deichsel S.A" z siedzibą w Sosnowcu
- ↑ Jan Zachwatowicz. Kolej linowa na Kasprowy Wierch. „Architektura i Budownictwo : miesięcznik ilustrowany”. XII (12), s. 385–392, 1936. Warszawa.
- ↑ a b Kuraś; Smoleński, 2017, s. 81
- ↑ Krzysztof Olszewski Jak budowano kolejkę na Kasprowy Wierch, metrocafe.pl nr 3110 9-11.10.2015
- ↑ Piotr Skucha: Woził ludzi, teraz kryje w sobie stare okna -. facet.interia.pl, 2010-10-22. [dostęp 2017-02-03].
- ↑ Ku Szczytom Tatrzańskim. filmpolski.pl, 2017-02-11. [dostęp 2017-02-11].
- ↑ Kolej linowa na Kasprowy Wierch. Przewodnik po Podhalu, 2011-02-11. [dostęp 2017-01-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-02)].
- ↑ Kolej krzesełkowa Gąsienicowa. [dostęp 2010-02-03]. (pol.).
- ↑ Kolej krzesełkowa Goryczkowa. [dostęp 2010-02-03]. (pol.).
- ↑ Ostatni taki kurs na Kasprowy Wierch. „Gazeta Wyborcza”, 5 maja 2007.
- ↑ Apel Przedstawicieli Polskiej Nauki w Obronie Tatr. [dostęp 2012-09-02]. (pol.).
- ↑ Dzikie Życie Maj 2006, Nr 5/143 2006, Tatry w Brukseli. [dostęp 2009-02-19]. (pol.).
- ↑ Sondaż na stronie Gazety Wyborczej: Czy kolejka na Kasprowy Wierch powinna być rozbudowana? Głos oddało prawie 4 tysiące osób: TAK – 34%, NIE – 66%.. [dostęp 2009-02-19]. (pol.).
- ↑ Prezydent w kolejce na Kasprowy Wierch. Gazeta.pl. [dostęp 2009-07-01].
- ↑ A. Laszczyk , M. Wójcik , T. Rokita , Modernizacja napowietrznej KL „Kasprowy Wierch” w Zakopanem, „Transport Miejski i Regionalny”, grudzień 2007, ISSN 1732-5153 .
- ↑ Tatry. PKL wydłuża pracę kolejki na Kasprowy Wierch. Wagoniki będą przewoziły więcej pasażerów. Zniknie kolejka do kolejki?
- ↑ a b Marek Baran: Koleje linowe i wyciągi narciarskie w Polsce. Historia i dzień dzisiejszy. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy Michał Koliński, 2010, s. 127. ISBN 978-83-7729-036-1.
- ↑ a b ograniczenie wynika ze względu na ochronę przyrody
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Marek Baran: Koleje linowe i wyciągi narciarskie w Polsce. Historia i dzień dzisiejszy. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy Michał Koliński, 2010. ISBN 978-83-7729-036-1.
- Adam Królikowski: Kolej linowa na Kasprowy Wierch. w: "Młody Technik" nr 1/1984, s. 12-26.
- Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Tom 12. Kraków: PiT, 2003. ISSN 1230-2880.
- Jak powstawała kolejka na Kasprowy Wierch. Gazeta Wyborcza. [dostęp 2016-08-04]. (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Kolej kabinowa Kasprowy Wierch. Polskie Koleje Linowe. [dostęp 2016-08-04]. (pol.).