Koncert Jankiela – Wikipedia, wolna encyklopedia
Koncert Jankiela zwany także „Koncertem nad koncertami” – fragment Księgi XII (pt. „Kochajmy się!”) „Pana Tadeusza” – polskiego eposu narodowego autorstwa Adama Mickiewicza, w którym poeta przypomina historyczne wydarzenia poprzedzające rozbiory Polski i zachęca Polaków do zgody. Muzyczną ilustracją opisywanych zdarzeń Mickiewicz uczynił koncert, wykonany z okazji zaręczyn Tadeusza z Zosią przez Żyda – polskiego patriotę – Jankiela[1]. Mickiewiczowski opis stał się inspiracją do powstania wielu utworów artystycznych, w tym obrazów i koncertów.
Budowa Koncertu Jankiela
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/PL_Adam_Mickiewicz-Pan_Tadeusz_509.jpg/150px-PL_Adam_Mickiewicz-Pan_Tadeusz_509.jpg)
Koncert Jankiela w opisie Mickiewicza ma charakter patriotyczny i jest muzyczną ilustracją dziejów rozbiorowych Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Obejmuje okres 1791–1797, od uchwalenia Konstytucji trzeciego maja do utworzenia Legionów Polskich we Włoszech. Utwór podzielony jest na pięć części, z których każda bezpośrednio odnosi się do innego historycznego wydarzenia z historii Polski[2]:
- Konstytucji trzeciego maja – konstytucji z 1791 roku, reformującej ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów,
- Konfederacji targowickiej – konfederacji magnackiego obozu republikanów przeciwko reformom tej Konstytucji,
- Rzezi Pragi – rzezi z 1794 roku, jakiej podczas powstania kościuszkowskiego dokonała armia carska mordując znaczną liczbę mieszkańców warszawskiej dzielnicy – Pragi,
- tułaczki żołnierzy polskich po I i II rozbiorze Polski i upadku powstania kościuszkowskiego przed powstaniem Legionów Polskich we Włoszech,
- powstania Legionów Polskich we Włoszech (muzycznie ilustrowanego Mazurkiem Dąbrowskiego) – które u boku Napoleona miały wyzwolić Rzeczpospolitą z ucisku trzech zaborców.
Warstwa muzyczna koncertu
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Lietuvi%C5%A1kai_cimbolai_%28LNM%29.jpg/220px-Lietuvi%C5%A1kai_cimbolai_%28LNM%29.jpg)
Swój koncert Jankiel wykonywał na cymbałach – ludowym instrumencie strunowym, na którym dźwięk uzyskuje się przez uderzanie strun specjalnymi pałeczkami. Stary Żyd był wirtuozem[3] tego instrumentu („Było cymbalistów wielu,/ Ale żaden z nich nie śmiał zagrać przy Jankielu (...) Wiedzą wszyscy, że mu nikt na tym instrumencie/ Nie wyrówna w biegłości, w guście i w talencie”). Według opisu Mickiewicza koncert oparty był na melodyce poloneza, do którego taniec wykonywali później goście weselni[2].
Polonez Jankiela zawierał w sobie następujące tematy muzyczne, zaczerpnięte z tradycyjnej polskiej muzyki ludowej[4]:
- Polonez Trzeciego Maja – anonimowa pieśń skomponowana na cześć uchwalenia Konstytucji trzeciego maja oparta na melodyce poloneza,
- Pieśń o żołnierzu tułaczu – XVI wieczna pieśń żołnierska, nawiązująca do staropolskich żołnierskich lamentów, powstała na podstawie „Pieśni o kole rycerskim” z 1584 i „Dumy rycerskiej” (ok. 1597) Adama Czahrowskiego.
- Mazurek Dąbrowskiego – obecny hymn Polski, pierwotnie „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech” napisana przez Józefa Wybickiego, melodycznie oparta na motywach ludowego tańca – mazurka.
Koncert Jankiela ma wszelkie cechy improwizacji muzycznej[5] bardzo często wykorzystywanej w tradycji muzyki ludowej. Jankiel spontanicznie używa w nim szeregu środków muzycznych mających na celu podniesienie dramatyzmu utworu oraz pobudzenie wyobraźni słuchaczy. Są to m.in. celowe fałszywe dźwięki, użyte dla ilustracji zdrady stanu targowiczan, wywołujące w słuchaczach wrażenie dysonansu lub gry na rozstrojonym instrumencie oraz dźwięki naśladujące odgłosy naturalne – odgłosy bitewne: „takt marszu”, „wystrzały”, jak również „jęk dzieci” i „płacze matek”, zastosowane w części nawiązującej do powstania kościuszkowskiego oraz rzezi Woli[2][3].
Koncert Jankiela jako inspiracja artystyczna
[edytuj | edytuj kod]Dzieła muzyczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Jan_Czes%C5%82aw_Moniuszko_-_Koncert_Jankiela.jpg/240px-Jan_Czes%C5%82aw_Moniuszko_-_Koncert_Jankiela.jpg)
Literacki opis koncertu Jankiela zainspirował wielu polskich kompozytorów do stworzenia swojej muzyki:
- Pierwszą próbę skomponowania muzyki, zainspirowanej tą tematyką, podjął polski kompozytor Ludwik Nowicki, który w 1862 roku wydał w Wilnie „Koncert nad koncertami Jankiela: Polonez z poematu Pan Tadeusz”[6].
- W latach 90. XX wieku Wojciech Kilar skomponował muzykę do filmu „Pan Tadeusz” w reżyserii Andrzeja Wajdy[7]. Na ścieżce dźwiękowej nie ma koncertu Jankiela, jako osobnego utworu – nie przewidział tego reżyser. W filmie znalazł się tylko krótki wstęp do weselnego poloneza (na CD z muzyką do filmu „Pan Tadeusz” znajduje się utwór Wojciecha Kilara, zatytułowany „Koncert Jankiela”[8]).
…ja nie pisałem muzyki do poematu Mickiewicza, tylko do filmu Wajdy. (…) Nie ma w tym filmie koncertu Jankiela. Wiele osób mnie pytało, dlaczego. Sam Andrzej tłumaczył, że koncert Jankiela to jest materiał na osobny film. To by rozbiło całą dramaturgię. – Wojciech Kilar[9]
W filmie Jankiel gra na cymbałach tylko przez chwilę, co stanowi jedynie wstęp do pełnoorkiestrowej formy Poloneza. Cymbały Jankiela na ścieżce dźwiękowej odgrywała artystka folkowa, perkusistka i cymbalistka Marta Maślanka-Stanisławska[10]
Utwór został wykonany z okazji inauguracji polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, ale także dwustulecia rozpoczęcia akcji „Pana Tadeusza”. Prapremiera utworu odbyła się 3 lipca w Filharmonii Narodowej w Warszawie dla upamiętnienia 200. rocznicy przyjazdu Tadeusza do Soplicowa, wątku rozpoczynającego akcję poematu Adama Mickiewicza[11].
W prawykonaniu „Koncertu Jankiela” wystąpiła orkiestra Sinfonia Varsovia z udziałem cymbalistów z białoruskiego zespołu Wasilinki z Białoruskiej Państwowej Akademii[12][13], a poprowadził dyrygent Marc Minkowski. Kompozytor świadomie zrezygnował w swojej wersji „Koncertu Jankiela” z podążania ściśle za opisem Mickiewicza co stało się przedmiotem krytyki.
Koncert Jankiela w malarstwie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Maurycy_Tr%C4%99bacz_Koncert_Jankiela.jpg/220px-Maurycy_Tr%C4%99bacz_Koncert_Jankiela.jpg)
- W 1858 roku Staloryt zatytułowany „Polonez”, przedstawiający koncert Jankiela, wykonał polski malarz i grafik Wojciech Gerson[14]
- W latach 1868 i 1873 Juliusz Kossak wykonał dwie grafiki, pt. „Polonez” i „Koncert Jankiela”[15].
- W 1881 roku grafik i ilustrator książkowy Michał Andriolli wykonał ilustrację pt. „Koncert Jankiela” – do jednego z pierwszych wydań „Pana Tadeusza” oraz w 1888 roku drugą poświęconą tej samej tematyce pt. „Koncert nad koncertami”.
- Obraz zainspirowany koncertem pt. „Koncert Jankiela” wykonał Maurycy Trębacz polski malarz żydowskiego pochodzenia. Obraz zaginął podczas II wojny światowej[16].
- Miniaturę pt. „Koncert Jankiela” jako jedną z kart swojej pracy pt. „Statut Kaliski” wykonał polski malarz żydowskiego pochodzenia Artur Szyk[17].
- Edward Loevy wykonał ilustrację przedstawiającą grającego Jankiela do wydania Pana Tadeusza z roku 1890.
- Obraz pt. „Koncert Jankiela” wykonał polski malarz Józef Wilk[18].
- Obraz olejny pt. „Koncert Jankiela” namalował polski malarz Czesław Jan Moniuszko[19][20].
- Obraz olejny, przedstawiający koncertującego Jankiela wraz z publicznością, namalował w listopadzie 1883 roku Wojciech Kossak, przedstawiając swój portret jako Tadeusza. Ten sam malarz namalował w tymże roku koncert Jankiela na wachlarzu znajdującym się obecnie w Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej[21].
- Grafikę przedstawiającą koncert Jankiela narysował znany polski grafik Szymon Kobyliński[22]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Bogdan Zakrzewski: Konterfekty z „Pana Tadeusza”. Wacław Bagiński, 1997, s. 89.
- ↑ a b c Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz (Księga XII / w. 660-760 ). Prószyński i S-ka SA www.pantadeusz.com, 1999. [dostęp 2011-10-29]. (pol.).
- ↑ a b Stanisław Zetowski. "Polskie pierwowzory muzyczne koncertów w „Panu Tadeuszu”. „Ruch Literacki”, czerwiec 1931, str. 169.
- ↑ Cyfrowa biblioteka polskiej piosenki. www.bibliotekapiosenki.pl. [dostęp 2018-03-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-01)]. (pol.).
- ↑ Stanisław Zetowski. "Polskie pierwowzory muzyczne koncertów w „Panu Tadeuszu”. „Ruch Literacki”, czerwiec 1931, str. 170.
- ↑ Ludwik Nowicki: Koncert nad koncertami Jankiela: Polonez z poematu Pan Tadeusz. Wilno: nakład. Maurycego Orgelbranda, 1862.
- ↑ Polonez – Pan Tadeusz. [w:] Youtube; przesłane przez wolacco dnia 6 lis 2007 [on-line]. www.youtube.com. [dostęp 2011-11-02].
- ↑ Wojciech Kilar: Pan Tadeusz. Muzyka z filmu. EMI Music (EAN 724349994928), 25 września 1999.
- ↑ Marek Miller: „Zagrajcie mi to pięknie” „Pan Tadeusz” według Andrzeja Wajdy. Prószyński i S-ka, 1999. ISBN 83-7255-277-0.
- ↑ Dorota Szwarcman: O Jankielu, co z cymbałami się zadawał. Czterech Jankielów i orkiestra. [w:] Polityka.pl / Kultura [on-line]. www.polityka.pl, 12 sierpnia 2011. [dostęp 2011-10-29]. (pol.).
- ↑ Światowa prapremiera „Koncertu Jankiela” Jana A.P. Kaczmarka. [w:] Rzeczpospolita [on-line]. www.rp.pl, 26-06-2011. (pol.).
- ↑ Jacek Marczyński: Co naprawdę grał Jankiel. [w:] Rzeczpospolita/Wiadomości » Kultura » Muzyka » Wydarzenia [on-line]. www.rp.pl, 1 lipca 2011. [dostęp 2011-10-29]. (pol.).
- ↑ kf, kzbyt (źródło: PAP): Białoruscy cymbaliści dali koncert Jankiela. [w:] TVP Info/Informacje/Kultura [on-line]. [dostęp 2011-10-29].
- ↑ S.H. MRZBACH, "PISMA ADAMA MICKIEWICZA", Poznań 1858
- ↑ KAZIMIERZ OLSZAŃSKI, "Juliusz Kossak", OSSOLINEUM 1988
- ↑ Muzeum Utracone: Zdjęcie zaginionego obrazu „Koncert Jankiela” Maurycego Trębacza. [dostęp 2011-11-05]. (pol.).
- ↑ (1921–28); „Koncert Jankiela” (miniatura)
- ↑ Wystawa Józefa Wilkonia pt.: "w Soplicowie w Wilanowie" ilustracje do "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza. [dostęp 2011-11-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-01)].
- ↑ O Jankielu, co z cymbałami się zadawał | Czterech Jankielów i orkiestra - strona 1 - Polityka.pl [online], www.polityka.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
- ↑ Dom Aukcyjny Agra-Art - aukcje malarstwa polskiego Warszawa | malarstwo i antyki | galeria obrazów | notowania aukcyjne | ceny dzieł sztuki [online], www.agraart.pl [dostęp 2017-11-24] [zarchiwizowane z adresu 2012-07-20] .
- ↑ Muzeum Zofii Kossak-Szatkowskiej - Kradzież w 1993 roku. [dostęp 2011-11-06].
- ↑ [Szymon Kobyliński, Mateusz Siuchniński "Ilustrowana kronika Polaków", De Facto, Warszawa 2005, ISBN 83-89667-36-3
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Walery Gostomski: Arcydzieło poezyi polskiej A. Mickiewicza „Pan Tadeusz”: studyum krytyczne. Kraków: 1894. [dostęp 2011-11-05].
- Stanisław Zetowski. Polskie pierwowzory muzyczne koncertów w „Panu Tadeuszu”. „Ruch Literacki”. 6, czerwiec 1931. [dostęp 2011-11-05]. .
- Jadwiga Maurer: „Z matki obcej...”. Szkice o powiązaniach Mickiewicza ze światem Żydów. Fabuss, 1996. ISBN 83-902649-1-9.
- Bogdan Zakrzewski: Konterfekty z „Pana Tadeusza”. Wacław Bagiński, 1997.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- PAP/fot. AKPA: Światowa prapremiera „Koncertu Jankiela” Jana A.P. Kaczmarka. [w:] Wirtualna Polska [on-line]. muzyka.wp.pl, 26 czerwca 2011. [dostęp 2011-10-29]. (pol.).
- "Koncert Jankiela" Jana A. P. Kaczmarka. [w:] Serwis Instytutu Adama Mickiewicza [on-line]. culture.pl, 2001-07-03. [dostęp 2016-01-02]. (pol.).
- Optymizm, energia, tempo - czyli „Koncert Jankiela”. Serwis Instytutu Adama Mickiewicza, 2011-11-08. [dostęp 2016-01-02]. (pol.).
- Fragment koncertu Jankiela z 3 lipca 2011 roku w Warszawie. [w:] Serwis Instytutu Adama Mickiewicza [on-line]. www.culture.pl. [dostęp 2016-01-02]. (pol.).