Skała Podolska – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Ruiny pałacu Tarłów nad Zbruczem | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Rejon | |||||
Powierzchnia | 1,52 km² | ||||
Populacja (2017) • liczba ludności |
| ||||
Nr kierunkowy | +380-3541 | ||||
Kod pocztowy | 48720 | ||||
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |||||
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Tarnopol_Voivodeship_Administrative_Map_1938.png/220px-Tarnopol_Voivodeship_Administrative_Map_1938.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Skala-Podilska_1936.jpg/220px-Skala-Podilska_1936.jpg)
Skała Podolska, Skała (ukr. Скала-Подільська, Skała-Podilśka) – osiedle typu miejskiego w obwodzie tarnopolskim Ukrainy nad rzeką Zbrucz, u ujścia Zbruczyku.
Historia
[edytuj | edytuj kod]W 1240 roku Mongołowie splądrowali drewniany gród ruski, zwany Skałą. Długo potem na miejscu ruin ok. 1331 roku książęta litewscy Koriatowicze wznieśli murowaną warownię. Od 1394 roku Skałę wraz z całym Podolem przekazano w lenno rycerzowi polskiemu Spytkowi z Melsztyna[2].
W 1430 Skała znalazła się w granicach Królestwa Polskiego[3] i otrzymała prawa miejskie magdeburskie[2]. Częste najazdy wołoskie i tatarskie nie pozwalały wykorzystać doskonałego położenia miasta na drogach handlowych do Kamieńca. Król polski Zygmunt I Stary starał się o zmianę tej sytuacji: w 1510 roku uwolnił miasto od podatków, podwodów i innych ciężarów[3]. W 1515 przekazał w dzierżawę staroście kamienieckiemu Stanisławowi Lanckorońskiemu, a w 1518 odnowił prawa miejskie[2]. Starosta Lanckoroński doprowadził w latach 30. XVI wieku do odbudowy zamku i budowy murów miejskich[2].
W efekcie tych działań Skała powoli zyskiwała na znaczeniu i rozwijała się. W 1570 roku lustracja dóbr królewskich województwa podolskiego zanotowała w mieście stanowiącym siedzibę starostwa niegrodowego: 186 domów chrześcijańskich czynszowych, 10 żydowskich, 25 sług zamkowych, 4 popowskich, 3 szlacheckich, 2 wójtowskich, 2 sług miejskich, co wskazuje, że mieszkało tu ponad 1000 poddanych[3].
Wojny XVII wieku doprowadziły Skałę do upadku znaczenia:
- w 1615 Tatarzy zdobyli miasto i uprowadzili całą ludność w jasyr,
- w 1621 Turcy pustoszyli okolicę,
- w czasie rebelii Chmielnickiego w 1648 Kozacy pod wodzą Maksyma Krzywonosa zdobyli zamek i splądrowali,
- w 1657 stacjonowały tu oddziały siedmiogrodzkie Rakoczego, które spustoszyły całą okolicę[2][3]. Miasto zostało kompletnie zrujnowane.
Według pierwszej lustracji po zakończeniu Potopu przeprowadzonej w 1665 mieszkało tu jedynie 15 mieszczan, którzy otrzymali 12-letnią wolniznę[3].
W czasach rozbiorowych do 1914 podlegało pod jurysdykcję starostwa powiatowego w Borszczowie, w prowincji Galicja. W roku 1914 miasteczko liczyło ogółem 6000 mieszkańców (1000 Polaków, 2700 Żydów i 2500 pozostałych narodowości, przeważnie Rusinów). W XIX wieku własność namiestnika Galicji hrabiego Agenora Gołuchowskiego i siedziba jego potomków do 1939 roku. Na miejscu znajdują się obecnie ruiny zamku Lanckorońskich, który spłonął od pioruna[potrzebny przypis] oraz pałacu odrestaurowanego przez Adama Tarłę, mauzoleum i kaplica rodowa wszystko w ruinie. Zamek popadł w ruinę po kolejnych wojnach z Tatarami oraz węgierskimi armiami księcia Rakoczego. W Skale znajduje się również pałac hrabiów Gołuchowskich, który został zniszczony w 1944 r.[potrzebny przypis]. W okresie zaborów w miasteczku znajdowała się komora celna przy przejściu granicznym do Rosji. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiona praw miejskich; → gmina Skała Podolska.
Do 1939 r. wchodziła w skład województwa tarnopolskiego w Polsce. W miejscowości stacjonowała kompania graniczna KOP „Skała” i strażnica KOP „Skała”[4].
Podczas okupacji Niemcy dokonali niemal całkowitej zagłady społeczności żydowskiej liczącej ponad 1500 osób. W dniach 26–27 września 1942 roku deportowali do obozu śmierci w Bełżcu ponad 800 Żydów. W ciągu następnego miesiąca pozostałych przenieśli do getta w Borszczowie. Na miejscu zabito ponad 300 Żydów[5]. Część przeżyła ukrywając się, pod koniec 1944 roku w Skale żyło 150 Żydów. Przetrwały także zwoje Tory ukryte na terenie majątku Gołuchowskich[6].
W latach 1943–1945 miasto było schronieniem dla mieszkańców okolicznych wiosek przed atakami UPA. Niemniej jednak nacjonaliści ukraińscy na obrzeżach miasta lub drogach do niego prowadzących zamordowali 24 Polaków[7].
Do 1946 r. nastąpiło wysiedlenie mieszkających Polaków. Stary cmentarz polski oraz rzymskokatolicki kościół Wniebowzięcia NMP z 1719 r. zdewastowany (stan na 2006). Poza nimi w mieście znajdują się cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej, pomnik Chmielnickiego, a przy wyjeździe z miasta w kierunku Kamieńca Podolskiego – nowoczesna budowla mieszkalna w kształcie zamku, zwana przez miejscowych „Gargamelem”, oraz – przy moście na Zbruczu – obelisk upamiętniający 50-lecie tzw. w historiografii ukraińskiej „zjednoczenia Ukrainy” w 1939 r.[potrzebny przypis].
W 1989 liczyło 4665 mieszkańców[8].
W 2013 liczyło 4263 mieszkańców[9].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- ruiny zamku
- ruiny pałacu Adama Tarły herbu Topór z pocz. XVIII wieku na terenie zamku
- mauzoleum i kaplica rodowa
- kościół pw. Wniebowzięcia NMP[10] z 1 poł. XVII wieku, przebudowany przez starostę Walentego Mierzejewskiego w latach 1719–1724, wieża z pocz. XX wieku. Na ścianach zewnętrznych tablice pamiątkowe poświęcone Adamowi Mickiewiczowi i Tadeuszowi Kościuszce
- cerkiew św. Mikołaja w stylu neobizantyjskim, przy murze kapliczka z 1907 r.
- Park pałacowy Gołuchowskich z bramą, dawnym szpitalem, stajnią i neorenesansową kordegardą
Pobliskie miejscowości
[edytuj | edytuj kod]- Borszczów – 15 km
- Czortków – 40 km
- Kamieniec Podolski – 28 km
Ludzie urodzeni w Skale Podolskiej
[edytuj | edytuj kod]- Karol Mühlner – honorowy obywatel Skały (1893)[11]
- Zbigniew Bartoszyński – profesor Uniwersytetu Lwowskiego
- Michał Martynowicz – polski lekarz
- Wojciech Rogalski – urodził się w Skale w 1868 r., polski lekarz wojskowy, oficer Legionów Polskich oraz tytularny generał dywizji Wojska Polskiego II RP, kawaler Orderu Virtuti Militari.
- Stanisław Gromnicki – ksiądz prałat kościoła rzymskokatolickiego, kaznodzieja
Ludzie związani ze Skałą Podolską
[edytuj | edytuj kod]- August Eustachiewicz – inżynier kolejowy, naczelnik c. k. sekcji konserwacji w Skale, honorowy obywatel Skały z 1907[12]
- Agenor Romuald Gołuchowski – arystokrata polski, austriacki polityk konserwatywny, zmarł w Skale
- Aleksander Osipowski – kapitan, burmistrz w II Rzeczypospolitej od 1937
Miasta Partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Чисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року. Державна служба статистики України. Київ, 2017, s. 65.
- ↑ a b c d e Mikołaj Falkowski, „Skała Podolska” Polskie Radio, stan: 2011-01-22 13:00, w oparciu o własne notatki oraz książki: Tadeusz Polak, Zamki na Kresach, Warszawa 1997; Grzegorz Rąkowski: Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Cz. II: Podole. Pruszków, 2006.
- ↑ a b c d e Skała, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 642 .
- ↑ Jerzy Prochwicz: Formacje Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 roku. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003, s. 315. ISBN 83-88973-58-4.
- ↑ Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6, s. 905.
- ↑ Robert Kuwałek: Społeczność żydowska przed 1989. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2016-03-27]. (pol.).
- ↑ Henryk Komański , Szczepan Siekierka, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939-1946, wyd. 2, Wrocław: Nortom, 2006, s. 51, ISBN 83-89684-61-6, ISBN 978-83-89684-61-5, OCLC 156875487 .
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
- ↑ Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Державна служба статистики України, 2013. [dostęp 2023-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-21)]. (ukr.).
- ↑ Aleksander Strojny, Krzysztof Bzowski, Artur Grossman: Ukraina zachodnia: tam szum Prutu, Czeremoszu... Kraków: Wyd. Bezdroża, 2005, s. 283. ISBN 83-921981-6-6.
- ↑ Kronika. „Kurjer Lwowski”. Nr 292, s. 4, 21 października 1893.
- ↑ Kronika. Obywatelstwo honorowe. „Głos Rzeszowski”. Nr 51, s. 3, 22 grudnia 1907.
- ↑ Samorządowe Centrum Kultury im. Jana Pawła II w Sędziszowie [online], scksedziszow.pl [dostęp 2023-01-16] .
- ↑ U.M. Sędziszów , Koncert chóru „Dzwony Podola” z Kijowa – Urząd Miejski w Sędziszowie [online] [dostęp 2023-01-16] (pol.).
- ↑ Współpraca Skały ze Skałą Podolską [online], dziennikpolski24.pl, 4 lipca 2013 (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Skała, pow. borszczowski, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 642 .
- zdjęcia ze Skały
- strona WWW Skały (ukr. Скала lub Скала-Подільська)
- Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona