Sorgo dwubarwne – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek | sorgo dwubarwne |
Nazwa systematyczna | |
Sorghum bicolor (L.) Moench Methodus (Moench) 207 (1794)[3] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Sorghum_bicolor_subsp._bicolor_seeds1.jpg/220px-Sorghum_bicolor_subsp._bicolor_seeds1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/SorghumFarm.jpg/220px-SorghumFarm.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Sorghum_bicolor_Bild0902.jpg/220px-Sorghum_bicolor_Bild0902.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Sorghum_bicolor_Moderne_MHNT.BOT.2015.34.152.jpg/220px-Sorghum_bicolor_Moderne_MHNT.BOT.2015.34.152.jpg)
Sorgo dwubarwne, sorgo zwyczajne, sorgo cukrowe, sorgo murzyńskie, sorgo japońskie, sorgo zwisłe, prosianka[4] (Sorghum bicolor (L.) Moench) – gatunek roślin należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae). Pochodzi z Afryki i do dzisiaj rośnie dziko w całej niemal Afryce. Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się w innych regionach świata i obecnie rośnie dziko także w Indiach, Australii, Ameryce Północnej, Środkowej i Południowej. Ponadto jest uprawiany w wielu krajach świata o klimacie tropikalnym i podzwrotnikowym, a także w cieplejszych regionach o klimacie umiarkowanym[5].
Systematyka i nazewnictwo
[edytuj | edytuj kod]Po raz pierwszy w 1753 r. Karol Linneusz w Species Plantarum wyróżnił gatunki Holcus saccharatus i Holcus sorghum. Conrad Moench w 1794 r. scalił je w jeden gatunek – Sorghum bicolor. Taksonomią tego gatunku zajmowało się wielu botaników, opisano go pod wieloma nazwami naukowymi, a w jego obrębie wydzielono wiele podgatunków, odmian i form. W ramach projektu The Plant List uporządkowano całe nazewnictwo tego gatunku. Wszystkie podgatunki, odmiany i formy (z wyjątkiem Sorghum bicolor var. charisianum (Busse & Pilg.) Snowden) zostały uznane za synonimy. Obecnie Sorghum bicolor ma około 320 synonimów[6].
Niektóre synonimy:
- Sorghum cernuum (Ard.) Host – sorgo zwisłe
- Sorghum durra (Forssk.) Trab. – sorgo durra
- Sorghum japonicum (Hack.) Roshev. – sorgo japońskie
- Sorghum saccharatum (L.) Moench – sorgo cukrowe
- Sorghum vulgare Pers. – sorgo zwyczajne
- Sorghum vulgare var. durra (Forssk.) F.T.Hubb. & Rehder – sorgo murzyńskie
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Trawa o wysokości do 5 m i wzniesionych, wyprostowanych źdźbłach. Z jednego systemu korzeniowego wyrasta jeden lub kilka pędów[7].
- Liście
- O długości 35–135 cm i szerokości 1,5–13 cm, obejmujące łodygę pochwą liściową. W dolnej części są wzniesione, potem odginające się w dół. Blaszka liściowa często falista o lancetowatym wierzchołku. Pokryte są woskowym nalotem. U nasady są zwykle wybarwione na czerwono i posiadają krótkie, białe włoski. Języczek liściowy ma długość ok. 2 mm i orzęsioną górną krawędź[7].
- Korzenie
- Wiązkowe. Główna masa korzeniowa znajduje się na głębokości do 90 cm, ale czasami korzenie mogą dochodzić na głębokość do 1,5 m. W poziomie system korzeniowy rozprzestrzenia się w kole o średnicy ok. 3 m[7].
- Kwiaty
- Zebrane w szczytową, złożoną wiechę o długości do 60 cm. Składa się ona z kłosków wyrastających po 2-3 na szczytach gałązek. W kłoskach znajdują się kwiaty obupłciowe, kwiaty męskie lub kwiaty sterylne. Mają długość 3–10 mm i wyrastają bez szypułek, bezpośrednio na osi kłoska. Wyposażone są w dwie długie plewy o niemal jednakowej długości; wyższa ma 6–18 nerwów. Słupek z pierzastymi znamionami[7].
- Owoc
- Otoczone częściowo plewami zaokrąglone ziarniaki o średnicy 4–8 mm[7].
Historia uprawy
[edytuj | edytuj kod]Sorgo zalicza się do zbóż i jest jedną z najważniejszych roślin uprawowych na świecie[7]. Szczególnie duże znaczenie ma dla ludności w strefie międzyzwrotnikowej i podzwrotnikowej[8]. Prawdopodobnie sorgo zaczęto uprawiać w Etiopii około 3–5 tys. lat p.n.e., ale pewne dowody o jego uprawie mamy dopiero z okresu około 1000 lat p.n.e. Z południowo-wschodniej Afryki sorgo rozprzestrzeniło się wzdłuż handlowych szlaków lądowych i szlakami morskimi w całej Afryce oraz na Bliskim Wschodzie, w Indiach i Chinach[7]. Malowidła na ścianie pałacu Sennacheryba w Niniwie świadczą, że znane było w Babilonie w VIII wieku p.n.e. Było powszechnie uprawiane w starożytnym Egipcie i Palestynie[8]. Do Ameryki Północnej dostało się wraz z transportem niewolników. Do uprawy komercyjnej zostało wprowadzone w Ameryce Półn. pod koniec XIX wieku, później w Ameryce Południowej i Australii. Obecnie uprawiane jest bardzo wiele kultywarów sorga[7].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Z ziarniaków sorga otrzymuje się mąkę i kaszę. Kaszę spożywa się po ugotowaniu, z mąki robi się placki, naleśniki, kuskus i pierogi. Do celów kulinarnych zwykle używa się odmian o białym ziarnie[7] (znanych pod handlową nazwą dari). Sorgo nadaje się na dietę bezglutenową[7].
- Z mąki lub utłuczonego sorga poddanego fermentacji w Afryce sporządza się nieprzeźroczyste piwa i inne napoje alkoholowe. Używa się do tego celu odmian o czerwonych i brązowych nasionach. W Chinach z sorga robi się ocet i destyluje wysokoprocentowy alkohol (baijiu)[7], w tym bardzo znane gatunki Maotai i Erguotou.
- W starożytności ziarna sorga dodawano jako domieszkę do mąki pszennej lub jęczmiennej podczas wypieku chleba[8].
- Ziarniaki sorga są dobrą paszą dla zwierząt: świń i kur. W tym celu uprawia się duże ilości sorga w USA, krajach Ameryki Południowej i Środkowej, w Australii, Chinach i Indiach. Pędami pozostałymi po młocce karmi się bydło i robi z nich kiszonkę[7].
- Łodygi słodkich odmian sorga są przez miejscową ludność żute. W USA wytwarza się z nich słodki syrop[7].
- Kilka niejadalnych odmian sorga uprawia się wyłącznie dla pozyskania czerwonego barwnika znajdującego się w pochwach liściowych i sąsiednich odcinkach źdźbła. W Afryce barwnika tego używa się do farbowania koziej skóry, ale także mat, tkanin, pasków liści palmowych i traw użytych do sporządzania tkanin i wyrobów wikliniarskich, farbowania ozdobnych tykw i wełny. Tkaniny w których dominują kolory pochodzące z sorgo były znane jako „ifala”. W Beninie barwnika używa się do malowania ciał i farbowania serów. W XIX wieku czerwony barwnik z sorga eksportowany był do Europy. Z sorga w Beninie i południowo-zachodniej Nigerii produkuje się również fioletowy barwnik używany przez Joruba do farbowania masek podczas tańców[7].
- W Europie i Ameryce Północnej z wiech sorga sporządza się miotły. Wykorzystuje się w tym celu odmiany o bardzo długich kwiatostanach[7].
- Z odpadów po wymłóceniu nasion wytwarza się pokrycia dachowe, ogrodzenia, tkaniny, biopaliwa, papier pakowy, płyty pilśniowe[7].
- Z mąki sorgowej wytwarza się klej używany do sklejania warstw sklejki[7].
- W tradycyjnej medycynie afrykańskiej sorgo jest używane przy leczeniu zapalenia wątroby, a wywar z mieszaniny liści i wiech sorga i innych roślin jest używany do leczenia anemii[7].
Wartości odżywcze
[edytuj | edytuj kod]W 100 g ziarna sorgo znajduje się[7]:
- 9,2 g wody,
- 11,3 g białka, w tym: tryptofan 124 mg, lizyna 229 mg, metionina 169 mg, fenyloalanina 546 mg, treonina 346 mg, walina 561 mg, leucyna 1491 mg i izoleucyna 433 mg,
- 3,3 g tłuszczu, w tym: kwas linolowy 1305 mg, kwas oleinowy 964 mg i kwas palmitynowy 407 mg,
- 74,6 g węglowodanów, głównie skrobi zawierającej zazwyczaj 70–80% amylopektyny i 20–30% amylozy, ale są typy, które zawierają 100% amylopektyny i inne, zawierające do 62% amylozy,
- sole mineralne: Ca 28 mg, P 287 mg, Fe 4,4 mg,
- witaminy: witamina B1 0,24 mg, witamina B2 0,14 mg, witamina B3 2,9 mg. Brak witaminy C.
Ziarna sorga nie zawierają glutenu. Część białek stanowią nieprzyswajalne dla człowieka prolaminy, w rzeczywistości przyswajalne białko stanowi 8–9%. Na wartość odżywczą ziaren sorga wpływa też ilość zawartego w nich garbnika taniny. Istnieją kultywary o małej ilości taniny lub w ogóle jej pozbawione, zwane białym sorgiem, charakteryzujące się większą wartością odżywczą dorównującą ziarnu kukurydzy. Istnieją też kultywary o dużej zawartości taniny, zwane brązowym sorgiem, mające mniejszą wartość odżywczą. Brązowe kultywary sorga są jednakże też uprawiane, szczególnie w Afryce, gdyż charakteryzują się większą odpornością na owady, choroby grzybowe, ptaki i kiełkowanie nasion w wiechach. Łuskanie, blanszowanie lub moczenie ich ziarniaków w roztworach alkalicznych znacznie zmniejsza w nich ilość garbników[7].
Udział w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Sorgo nie jest w Biblii wymienione z nazwy, jednakże badacze roślin biblijnych uważają, że występuje ono w niektórych opisach biblijnych. N. Hepper uważa, że berło, które wręczyli Jezusowi naigrywający się z niego żołnierze było źdźbłem i wiechą sorga z ubiegłorocznych zbiorów (Mt 27,29-30 i Mk 15,19), a N. H. Moldenke, A. L. Moldenke, że było trzciną, którą pojono Jezusa na krzyżu (Mt 27,48, J 19,29, Mk 15,36)[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2011-01-14] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2015-01-23].
- ↑ prosianka, [w:] Eugeniusz Pijanowski (red.), Encyklopedia Techniki, Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1978, s. 591 .
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
- ↑ The Plant List. Sorghum. [dostęp 2015-01-23].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Sorghum bicolor (L.) Moench. [dostęp 2015-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-21)].
- ↑ a b c d Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- BioLib: 42731
- EoL: 1115166
- EUNIS: 193458
- Flora of China: 200026333
- Flora of North America: 200026333
- FloraWeb: 5713
- GBIF: 2705181
- identyfikator iNaturalist: 58389
- IPNI: 422090-1
- ITIS: 42108
- NCBI: 4558
- Plant Finder: 285310
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-443283
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:422090-1
- Tela Botanica: 65346
- identyfikator Tropicos: 25513454
- USDA PLANTS: SOBI2
- CoL: 4YC6L