Ulica Olszowa w Warszawie – Wikipedia, wolna encyklopedia
Praga-Północ | |||||||||||||||||||||||||
![]() Ulica Olszowa, widok ze skrzyżowania z ul. Panieńską w kierunku pl. Weteranów 1863 roku | |||||||||||||||||||||||||
Państwo | |||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||||||||||||||||||||||
Miejscowość | |||||||||||||||||||||||||
Długość | ok. 340 m | ||||||||||||||||||||||||
Przebieg | |||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Warszawy ![]() | |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |||||||||||||||||||||||||
![]() |
Ulica Olszowa – ulica w dzielnicy Praga-Północ w Warszawie.
Jej początki sięgają końca XVIII wieku. Przez większość swojej historii biegła wzdłuż Wisły do mostu, najpierw łyżwowego na jej południowym krańcu, a potem Kierbedzia i Śląsko-Dąbrowskiego na północnym. Aż do końca II Rzeczypospolitej stały przy niej budynki wojskowe. Wzdłuż ulicy biegły tory Kolei Jabłonowskiej, ze stacją Warszawa Most.
Po II wojnie światowej została znacznie skrócona, a jakiś czas potem wchłonęła ulicę Dębową, stając się w większości przebiegu prostopadła do rzeki.
Przebieg ulicy i zabudowa
[edytuj | edytuj kod]Ulica Olszowa biegnie w kierunku ze wschodu na zachód, od ulicy Józefa Sierakowskiego krawędzią placu Weteranów 1863 roku, krzyżuje się z Panieńską, po czym, po skręcie pod kątem prostym na południe, kończy się ślepo po kilkudziesięciu metrach[1][2].
Na całej długości do Olszowej od strony północnej przylega nasyp wprowadzający aleję „Solidarności” na most Śląsko-Dąbrowski. Od strony południowej na odcinku od Sierakowskiego do Panieńskiej stoją budynki Szpitala Praskiego, przypisane adresowo do alei „Solidarności”. Na narożniku z Panieńską znajduje się wejście i wjazd dla karetek Szpitalnego Oddziału Ratunkowego. Za skrzyżowaniem z Panieńską od południowej strony znajduje się pawilon o adresie Panieńska 11, a dalej skwer[1]. Na krótkim odcinku ulicy od zakrętu na południe, położonym najbliżej Wisły, zachowała się pierwotna nawierzchnia brukowa z kamienia polnego, pochodząca z drugiej połowy XIX wieku[3]. Odcinek ten kończy się przed domem przy Olszowej 12. Numeracji ulicy przypisany jest także jeden z budynków osiedla Panieńska, z adresem Olszowa 8, choć jest znacznie oddalony na południe od faktycznego zakończenia ulicy[1].
W 2016 rozpoczęto budowę budynku wielorodzinnego na posesji Olszowa 14[4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Most_Kierbedzia_widziany_z_wie%C5%BCy_Zamku_Kr%C3%B3lewskiego.jpg/220px-Most_Kierbedzia_widziany_z_wie%C5%BCy_Zamku_Kr%C3%B3lewskiego.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Kierbed%C5%BA_Bridge_%281900%29.jpg/220px-Kierbed%C5%BA_Bridge_%281900%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/C._Skoryna_i_Sp._Fabryka_kamieni_i_maszyn_m%C5%82y%C5%84skich_ul._Olszowa_14.jpg/220px-C._Skoryna_i_Sp._Fabryka_kamieni_i_maszyn_m%C5%82y%C5%84skich_ul._Olszowa_14.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Ulica_Olszowa_w_Warszawie_2015_03.jpg/220px-Ulica_Olszowa_w_Warszawie_2015_03.jpg)
Według Jarosława Zielińskiego ulica Olszowa powstała w roku 1775, kiedy zbudowano most Ponińskiego, rozstawiany na łodziach między brzegami Wisły. Jego praski koniec położony był u wylotu ulicy Brukowej. Wówczas wytyczono drogę nad brzegiem na południe od mostu, a na jej północnym końcu urządzono przystań, w której zimą cumowano jego elementy[3].
Nazwa Olszowa została nadana w 1792 roku tej właśnie drodze, biegnącej wzdłuż brzegu Wisły. W początkach istnienia występowała także pod nazwą Olchowa. W końcu XVIII wieku stało przy niej 13 domów, dworek i rzeźnia. Istotną grupę zawodową wśród mieszkańców stanowili przewoźnicy wiślani, których mieszkało tam wówczas około 30[5].
W latach 1806–1811 w okresie Księstwa Warszawskiego ulica znalazła się w obrębie fortyfikacji przedmościa, ale nie przestała istnieć, co stało się losem pobliskiej Panieńskiej i wielu innych ulic w tej części Pragi[3][5][6][7]. Wówczas także powstał zespół murowanych parterowych budynków wojskowych, mieszczący koszary pontonierów i lazaret, a w 1808 roku pierwszy parterowy murowany dom prywatny na posesji przy Olszowej 6[3].
Po roku 1815 fortyfikacje zostały zlikwidowane, a w 1819 wzniesiono murowany piętrowy dom obok domu przy Olszowej 6[3].
W latach 1814–1826 w miejscu wyburzonych koszar i lazaretu wybudowano Komorę Wodną projektu Antonio Corazziego, z zapleczem magazynowym[3]. W 1826 roku został także odnotowany żydowski dom modlitwy, którego utrzymującym i przełożonym był Chaim Hersz Kayler. Był on zlokalizowany w obrębie nieruchomości nr hip. 418 (obecnie Olszowa 10 lub Olszowa 12). Składał się on z jednego pomieszczenia dla 31 wiernych[8]. W sąsiedztwie, przy Olszowej 16, powstał w roku 1829 parterowy murowany magazyn mostowy[3].
Około połowy XIX wieku dawna przystań była już zupełnie zamulona i nie nadawała się do cumowania elementów mostu. Rozbudowano za to dla nich magazyny w okolicy Komory Wodnej[3].
W latach 1859–1864 trwała budowa mostu Aleksandrowskiego, potocznie zwanego mostem Kierbedzia[9] i prowadzącej doń po praskiej stronie Wisły ulicy Aleksandrowskiej, której nasyp zamknął ulicę Olszową od północy[10]. Z równoległą Panieńską połączyła ją wówczas wiodąca u stóp nasypu krótka uliczka o nazwie Dębowa[3].
W tym okresie usypano wzdłuż Olszowej od strony rzeki wał, zabezpieczający ją przed wylewami[3].
W latach 1869–1879 przy Olszowej mieściło się kilka teatrzyków ogródkowych[11]. Domy prywatne były przebudowywane bądź na miejscu starych budowano nowe[3]. Jedynym do dziś istniejącym spośród nich jest dwupiętrowy murowany dom rodziny Wendów z 1876 roku. Jego fasada od strony Wisły ozdobiona była dwoma metalowymi balkonami, okna na pierwszym piętrze miały skromne obramienia, a parter boniowanie[3][11]. Został on wpisany do gminnego rejestru zabytków miasta stołecznego Warszawy[12].
Reklamy w prasie wskazują, że co najmniej od 1881 roku na parceli hipotecznej 415a (późniejszy adres Olszowa 14) działała pracownia rzeźbiarska „C. Skoryna i H. Neuendorff”. Oferowała ona wszelkie wyroby z marmuru, piaskowca i granitu, w tym pomniki i elementy wyposażenia wnętrz[13][14]. Na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie zachowały się pomniki nagrobne rodzin Lortsch z 1884 roku i Kociołkiewicz z 1883 roku, oba jej wyrobu[15][16].
W 1888 roku powstała przy Olszowej 12 wytwórnia mydła i perfum Kwiecińskiego wraz ze sklepem „Flora”[3]. Na Olszową 14 z kolei około 1890 przeniosła się firma „C. Skoryna”, będąca własnością Cezarego Skoryny, produkująca kamienie i maszyny młyńskie. Swoją historią sięgała roku 1794[3][11][17]. Ogłoszenie prasowe z 1907 roku wskazuje, że firma ta użytkowała wówczas także posesję przy Olszowej 6[18]. W mniej więcej tym samym czasie w domu Prokulskiej przy Olszowej 8 mieszkało kilku przybyłych z głębi Imperium Rosyjskiego tatarskich handlarzy, będących członkami rosyjskiego artelu[11]. W okresie przed I wojną światową Olszowa miała charakter ubogiego praskiego bulwaru, który zaczynał się przy moście Kierbedzia i kończył się nad kanałem łączącym Wisłę z Jeziorem Kamionkowskim. Część jej zabudowy nadal stanowiły budynki wojskowe, w tym o charakterze magazynowym[11].
W 1900 roku (prace rozpoczęto w 1899) przeprowadzono po nieparzystej, niezabudowanej stronie Olszowej, już za wałem, wąskotorową Kolej Jabłonowską. Na wprost posesji przy Olszowej 14 powstała stacja Warszawa Most, z kilkukrotnie zmienianymi budynkami. W 1923 roku został zrealizowany projekt znanego architekta Konstantego Jakimowicza, ale jeszcze przed wojną zastąpiono go kolejnym[3][5][11][19].
Fabryka maszyn młyńskich, po śmierci Cezarego Skoryny w 1903 roku, przeszła w ręce rodziny, po czym w roku 1914 jej właścicielami zostali Emil Rauer (który w 1910 poślubił córkę Cezarego Skoryny Jadwigę[20]) i P. Kozłowski[17][21]. W 1918 roku firma miała zakończyć działalność[17]. Jarosław Zieliński podaje, że jednak działała nadal w okresie międzywojennym, znana jako Towarzystwo Akcyjne Wytwórni Maszyn „Młynotwórnia”[3]. Jak wskazuje jeden z artykułów prasowych, stała się w rzeczywistości oddziałem spółki Towarzystwo Akcyjne Wytwórni Maszyn Młyńskich „Młynotwórnia” z siedzibą w Poznaniu[22].
W okresie międzywojennym nadal część zabudowy ulicy stanowiły obiekty należące do wojska, o różnym charakterze: koszarowym, biurowym i mieszkalnym[11]. Podczas obrony Warszawy w pierwszych dniach września 1939 przy Olszowej 2/4 stacjonował pluton żandarmerii krajowy nr 4, w sile 1 oficera i około 40 żandarmów. Podlegał on Dowódcy Żandarmerii Okręgu Korpusu I ppłk. Stanisławowi Galosowi. Jednak już 10 września z połączenia go z innym plutonem powstał Pluton Żandarmerii Warszawa-Praga pod dowództwem ppor. Markiewicza, którego miejscem postoju stała się ulica Inżynierska 3[23].
W latach 1944–1945 prawie cała zabudowa ulicy uległa zniszczeniu, w tym magazyny wojskowe i liczne budynki drewniane[3]. Budynki fabryczne przy Olszowej 14 zostały zburzone w 1944 i nie odbudowano ich[3]. „Mapa zniszczeń Warszawy w latach 1939–1945” ze zbiorów Biblioteki Narodowej pokazuje, że zabudowa całej ulicy została spalona[24]. Z kolei reprint tejże mapy wydany w 1984 roku zawiera oznaczenia, że zabudowa północnej części ulicy była zniszczona przez systematyczne wypalanie, a wzdłuż południowej wysadzona w powietrze lub zbombardowana[25].
W latach 1952–1956 zlikwidowano tory kolejki[26]. Pomiędzy rokiem 1958 a 1959 powstała ulica Wybrzeże Szczecińskie, początkowo przebiegająca równolegle do Olszowej[27][28]. W latach 1964–1967 przy Olszowej wzniesiono domy osiedla Panieńska według projektu Teresy Tyszyńskiej i Gabriela Rekwirowicza[29]. Niedługo po wybudowaniu osiedla, w 1970 roku rozebrano budynek dworca kolejki wąskotorowej[3][5].
Na planie miasta z końca 1972 roku Olszowa ma jeszcze dawny przebieg, podczas gdy mapa z roku 1974 pokazuje już ślepe zakończenie na wysokości domu nr 12[5][30][31]. 21 lutego 1980 roku w skład ulicy Olszowej włączono przylegającą do muru Szpitala Praskiego dotychczasową ulicę Dębową, którą w międzyczasie przedłużono do ulicy Józefa Sierakowskiego. W efekcie ulica Dębowa przestała w tym miejscu istnieć, a tę samą nazwę nadano ulicy w dzielnicy Białołęka na osiedlu Choszczówka. W ten sposób ulica Olszowa, pierwotnie równoległa do brzegu Wisły, stała się w większości swego przebiegu do niej prostopadła[3][5][32][33].
W trakcie rozpoczętej w 2016 budowy budynku wielorodzinnego na posesji Olszowa 14 inwestor wykopał i wywiózł pozostałości zburzonych w czasie wojny zabudowań fabrycznych. Powstały kontrowersje, czy znajdowały się wśród nich elementy zabytkowe bądź o wartości historycznej. O sprawie doniosły media, informując, że stołeczny konserwator zabytków skierował sprawę do prokuratury[4][34].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Praga_1809.png/700px-Praga_1809.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Praga_1827.png/700px-Praga_1827.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Praga_1850.png/700px-Praga_1850.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Plan_1859.png/700px-Plan_1859.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Praga_1867.png/700px-Praga_1867.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Praga_1873.png/700px-Praga_1873.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Praga_1896.png/700px-Praga_1896.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Praga_1915.png/700px-Praga_1915.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Praga_1931.png/700px-Praga_1931.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Praga_1941.png/700px-Praga_1941.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Zniszczenia_Warszawy%2C_fragment_Pragi.jpg/700px-Zniszczenia_Warszawy%2C_fragment_Pragi.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Most_%C5%9Al%C4%85sko-D%C4%85browski_in_Warsaw%2C_1950.jpg/700px-Most_%C5%9Al%C4%85sko-D%C4%85browski_in_Warsaw%2C_1950.jpg)
Osoby związane z ulicą
[edytuj | edytuj kod]Przy Olszowej 12, w domu Wendów, wychował się Tadeusz Wenda (1863–1948), inżynier komunikacji, późniejszy budowniczy portu w Gdyni[5].
Od 1890 roku przy Olszowej 14 działała fabryka maszyn i kamieni młyńskich „C. Skoryna”, będąca własnością Cezarego Skoryny (1840–1903), przemysłowca i społecznika, a potem jego spadkobierców[3][35].
Właścicielami tejże samej fabryki byli później przemysłowiec i działacz niepodległościowy Emil Rauer, od 1910 mąż jednej z córek Cezarego Skoryny[21][20], i jego wspólnik P. Kozłowski (od 1914 do przejęcia w 1918 przez Towarzystwo Akcyjne Wytwórni Maszyn Młyńskich „Młynotwórnia” z siedzibą w Poznaniu)[3][35].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Mapa topograficzna. Serwis geoportal.gov.pl. [dostęp 2015-07-21].
- ↑ Mapa rastrowa. Serwis geoportal.gov.pl. [dostęp 2015-07-21].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, tom 15. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2011, s. 313–318. ISBN 978-83-88372-42-1.
- ↑ a b Jakub Chełmiński: Najstarsza fabryka na Pradze wywieziona na śmietnik?. Portal gazeta.pl. [dostęp 2016-12-18].
- ↑ a b c d e f g Dorota Wilkiewicz: Ulice i uliczki naszej Pragi. Towarzystwo Przyjaciół Pragi, 1999, s. 74. ISBN 83-906889-2-1.
- ↑ Dorota Wilkiewicz: Ulice i uliczki naszej Pragi. Towarzystwo Przyjaciół Pragi, 1999, s. 78–79. ISBN 83-906889-2-1.
- ↑ Joseph Bach: Plan von der Stadt Warschau. Drezno, 1809.
- ↑ Dom modlitwy Kaylera w Warszawie. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2021-11-30].
- ↑ Bolesław Orłowski. Pierwszy most żelazny na Wiśle w Warszawie. „Inżynier Budownictwa”, s. 42–43, kwiecień 2007. (pol.).
- ↑ Plan miasta Warszawy i okolic. 1867.
- ↑ a b c d e f g Jerzy S. Majewski: Olszowa. wyborcza.pl Warszawa. [dostęp 2015-07-15].
- ↑ Gminna ewidencja zabytków Miasta Stołecznego Warszawy. BIP Urzędu m. st. Warszawy. s. id. 00007658. [dostęp 2017-03-05].
- ↑ Reklama. „Doniesienia Warszawskie”. 57, s. 1, 25 czerwca (7 lipca) 1881.
- ↑ Ogłoszenia. „Tydzień”. 12, s. 6, 7 (19) marca 1882. Petroków (Piotrków).
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: LORTSCH, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2017-01-07] .
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: LUDWIK KOCIOŁKIEWICZ, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2017-01-07] .
- ↑ a b c Stanisław Konarski: Cezary Skoryna. W: Polski Słownik Biograficzny. Henryk Markiewicz, red.. T. XXXVIII. Instytut Historii PAN, 1997-1998, s. 290–291.
- ↑ Rubryka „Nadesłane”. „Kurjer Warszawski. Dodatek poranny”, s. 1, 1907-02-27.
- ↑ Andrzej Olszewski. O twórczości Konstantego Jakimowicza. „Architektura”. 11-12, s. 495–496, 1959.
- ↑ a b Skan aktu ślubu numer 303 z dnia 9 czerwca 1910. serwis geneteka.genealodzy.pl Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. [dostęp 2017-08-02].
- ↑ a b Stanisław Konarski: Emil Ignacy Rauer. Internetowy Polski Słownik Biograficzny iPSB (w oparciu o biogram w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego). [dostęp 2017-08-02].
- ↑ Ogłoszenia nowych emisji. T-wo Akc. Wytwórni Maszyn Młyńskich „Młynotwórnia”. „Gazeta Bankowa”. 21, s. 9, 11 października 1923.
- ↑ Stanisław Galos. Udział żandarmerii w obronie Warszawy we wrześniu 1939 r.. „Rocznik Archiwalno-Historyczny Centralnego Archiwum Wojskowego”. Rok 2013 (nr 6/35). s. 261, 269, 279, 281.
- ↑ Główny Urząd Pomiarów Kraju: Warszawa: mapa miasta w skali 1:20 000 wraz z inwentaryzacją zniszczeń popełnionych przez Niemców w latach 1939-1945. 1949.
- ↑ Warszawa, jaka była. Oryginalne mapy Stolicy sprzed 1939 i z 1945 roku. Wydawnictwo ALFA, 1984. ISBN 83-7001-084-9.
- ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 575. ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ Plan Warszawy. Wyd. 1. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1958, s. 40.
- ↑ Plan Warszawy. Wyd. 2. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1959, s. 40.
- ↑ Barbara Orlańska, Andrzej Dobrucki, Wacław Orzeszkowski, Jan Kazimierz Zieliński: Warszawskie osiedla ZOR. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1968, s. 154.
- ↑ Plan Warszawy. Wyd. 5. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1973.
- ↑ Plan Warszawy. Wyd. 1. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1974.
- ↑ Warszawa plan miasta. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1978/1979, s. 19.
- ↑ Warszawa plan miasta. Wyd. 2. Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1980/1981, s. 19.
- ↑ Inwestor uznał, że wykopał śmieci. Konserwator zgłasza do prokuratury. Portal TVN24.pl. [dostęp 2016-12-18].
- ↑ a b Andrzej Haratym: Skorynowie i ich fabryka. Portal Tygodnika Katolickiego „Niedziela”, 2001. [dostęp 2015-07-25].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcie ze zbiorów NAC, sygn. 1-G-4677-2: Podtopiona stacja kolejki wawerskiej przy moście Kierbedzia. Na pierwszym planie liczne kajaki i łodzie. W głębi widoczna zabudowa ulicy Olszowej.
- Wątek Stacja kolejowa Warszawa Most forum fotopolska.eu, a w nim zdjęcia ze zbiorów prywatnych, przedstawiające stację Warszawa-Most, w głębi widoczna zabudowa ulicy Olszowej.
- Film ze zbiorów Repozytorium Cyfrowego Filmoteki Narodowej Warszawskie Kolejki Dojazdowe (nieużyty materiał PKF nr 4787). Widoczna stacja Warszawa-Most i w tle ulica Olszowa.