Zamek w Pilicy – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() | |
![]() Pałac w Pilicy od południa | |
Państwo | |
---|---|
Miejscowość | |
Typ budynku | pałac otoczony fortyfikacjami bastionowymi |
Styl architektoniczny | barok, neorenesans |
Rozpoczęcie budowy | 1605 |
Ważniejsze przebudowy | 1620-1631, 1640-1650, 1730, 1875 |
Odbudowano | 1851 |
Pierwszy właściciel | Wojciech Padniewski |
Kolejni właściciele | Jerzy Zbaraski, Stanisław Warszycki, Christian August Moes, Leon Epstein |
Położenie na mapie Pilicy ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu zawierciańskiego ![]() | |
Położenie na mapie gminy Pilica ![]() | |
![]() |
Zamek w Pilicy (pałac typu palazzo in fortezza[1][2]) – zamek leżący na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w mieście Pilica, w województwie śląskim. Zamek składa się z pałacu zbudowanego na początku XVII wieku i przebudowanego w wieku XVIII i XIX, który jest otoczony fortyfikacjami bastionowymi z XVII wieku.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Dwór Padniewskich
[edytuj | edytuj kod]W 1570 roku od Jana Pileckiego, starosty horodelskiego, kupił Pilicę biskup krakowski Filip Padniewski herbu Nowina[3]. Następnie przekazał ją swojemu bratankowi Wojciechowi Padniewskiemu, kasztelanowi oświęcimskiemu i jego żonie Jadwidze Dębińskiej[3][4]. Wojciech Padniewski nieco przed 1605 rokiem rozpoczął budować późnorenesansową rezydencję i przeniósł się do niej z nieodległego folwarku pod zamkiem w Smoleniu[4]. Po jego śmierci w 1605 roku, budowę kontynuował jego syn Stanisław Padniewski[5]. Rezydencja składała się z dwóch prostokątnych budynków stojących naprzeciwko siebie i połączonych dwoma murami, przez co utworzył się pomiędzy nimi dziedziniec[4]. Wjazd znajdował się od północy[4]. Po śmierci Stanisława Padniewskiego i wygaśnięciu pilickiej linii rodu, nieukończony zamek stał się przedmiotem sporów majątkowych między Dębińskimi i innej linii Padniewskich.
Zamek Jerzego Zbaraskiego
[edytuj | edytuj kod]Spadkobiercy Padniewskich sprzedali 28 lutego 1613 roku majątek kasztelanowi krakowskiemu Jerzemu Zbaraskiemu, który około 1620 roku rozbudował obiekt wznosząc nad dziedzińcem przykrytą dachem trzynawową salę wspartą na dwóch rzędach kolumn[4][6]. Od południa, od strony ogrodu włoskiego, Jerzy Zbaraski dodatkowo polecił wydłużyć oba budynki Padniewskich i zbudować dwukondygnacyjną loggię o 13 arkadach. W rezultacie obiekt przybrał formę włoskiej willi. Także pierwsze fortyfikacje wokół pałacu zbudował Jerzy Zbaraski, o czym świadczy list z 1623 roku, w którym jako jeden z zatrudnionych w Pilicy został wymieniony wenecki inżynier wojskowy Andrea dell'Aqua, znany też z prac przy fortyfikacjach Zamościa, Raszkowa, Tarnopola, Brodów[5]. W czasach Jerzego Zbaraskiego powstał zarys czworobocznej twierdzy z sześcioma bastionami połączonych murami kurtynowymi i wzmocnionych fosą o szerokości 20 metrów[5]. Dodatkowo, niedługo po śmierci Jerzego Zbaraskiego w 1631 roku, Szymon Starowolski odnotował istnienie niekończonych fortyfikacji wokół pałacu[5].
Zamek Stanisława Warszyckiego
[edytuj | edytuj kod]Po Jerzym Zbaraskim zamek odziedziczył Konstanty Wiśniowiecki, którego córka Helena wniosła zamek w posagu w 1636 r. Stanisławowi Warszyckiemu z Dankowa. Z jego inicjatywy około lat 1640-1650 dokończono budowę wałów i bastionów z kazamatami, ale dodatkowo przebudowano rejon bramy, do której przez nowy rawelin prowadził most zwodzony. Warszycki wzmocnił też bastion I i zbudował na nim nadszaniec[5]. Dzięki tej inwestycji zamek stał się nowoczesną jak na ówczesne czasy twierdzą. Pomimo tego w listopadzie 1655 r. podczas potopu szwedzkiego zespół zamkowy został na krótko zajęty, być może bez walki, przez oddział szwedzki pod dowództwem podpułkownika Larsa Lindorma , jednak w lutym 1656 roku zamek został odzyskany przez Warszyckiego[6]. W 1684 roku zmarł Jan Kazimierz Warszycki, w związku z czym do 1704 roku pałac pozostawał własnością wdowy po nim Domiceli z Wierzbowskich Warszyckiej[4]. W 1705 roku podczas III wojny północnej zamek zajęły wojska szwedzkie[7].
Pałac Marii Wesslowej Sobieskiej
[edytuj | edytuj kod]W 1731 r. ostatnia z rodu Warszyckich Emerencjanna Pociejowa sprzedała zamek Marii z Wesslów Sobieskiej (wdowie po królewiczu Konstantym Sobieskim), która następnie przebudowała pałac. Ona to dobudowała w latach 1731-1740 istniejący do dzisiaj od południa barokowy taras oraz zburzyła dwa południowe bastiony i kurtynę od strony miasta, przez co fortyfikacje przestały mieć jakiekolwiek znaczenie militarne i kompleks nabrał cech wyłącznie pałacowych[8]. W 1734 w drodze z Krakowa do Częstochowy gościł u niej w pałacu król August III Sas[9]. W 1753 r. przekazała Pilicę bratankowi Teodorowi Wesslowi i wstąpiła do klasztoru Sakramentek w Warszawie. W 1783 roku Pilicę przejął w użytkowanie jako wierzytelność Karol Larisch, ale nadal wierzytelności po Teodorze Wesslu były przedmiotem procesów sądowych. W 1787 roku na dobra został nałożony areszt na rzecz wierzycieli, a Trybunał Koronny w Lublinie stworzył z tego majątku masę spadkową i przyznał do niej prawo 86 osobom i instytucjom. W 1802 roku Główny Bank Berliński sprzedał Pilicę Teodorze z Dąmbskich Kownackiej, jednak pałac ulegał coraz większej rujnacji[4]. W 1810 roku zamek w Pilicy odwiedził w drodze do Krakowa król saski i książę warszawski Fryderyk August I, ale pałac był w tym czasie zrujnowany i Teodora Kownacka mieszkała w lewej oficynie. Kownacka odsprzedała Pilicę Bankowi Berlińskiemu w 1822 roku, a ten w 1830 roku sprzedał ją Józefie z Przerembskich Skorupkowej. W 1846 roku zawalił się dach pałacu. Jej zięć Zefiryn Ratomski zaciągnął kredyt pod zastaw majątku w Towarzystwie Kredytowym Warszawskim, którego nie spłacił, w konsekwencji czego TKW przejęło pałac w Pilicy. W 1851 r. pałac kupił na licytacji Christian August Moes z Choroszczy, który przeprowadził remont i znaczną przebudowę wnętrz pałacu[4].
Pałac Leona Epsteina
[edytuj | edytuj kod]W 1874 r. pałac kupił warszawski przemysłowiec Leon Epstein, który rozpoczął remont pałacu. W latach 1875–1880 pałac otrzymał kostium neorenesansowy, zbudowano dwie oranżerie, przebudowano kordegardę, zbudował w wale twierdzy nową romantyczną bramę z pozornymi strzelnicami, a fortyfikacje ozdobił w stylu romantycznym[4]. W miejsce okładziny kamiennej wprowadzono lico ceglane z elementami neogotyckimi. Zbudowano też nową bramę od północy[4]. W 1880 r. z powodu problemów finansowych i paraliżu Leona Epsteina, rodzina opuściła pałac i przeniosła się do Krakowa[10]. Początkowo majątkiem kierowali zarządcy, po czym zapadła decyzja o sprzedaży zespołu zamkowego. Kupił go w 1882 roku Zygmunt Frumkin z Grodna, a w 1884 roku majątek nabył Karol Brzozowski z Brzozówki na Podolu[4]. W 1894 r. pałac kupił Zdzisław Puchała[4]. W panopliach tarcze herbowe Zdzisława Puchały (Puchała, lewy) i jego żony Pelagii Dziewulskiej (Rawicz, prawy) znajdują się na frontonie pałacu[11].
Pałac w XX wieku
[edytuj | edytuj kod]W 1908 r. od Pelagii z Dziewulskich (wdowy po Zdzisławie Puchale) pałac i okoliczne majątki kupił inżynier Kazimierz Arkuszewski, którego potomkowie byli właścicielami zamku do 1945[6]. W czasie I wojny światowej pałac zajęły wojska austriackie[4].
W czasie II wojny światowej od końca 1942 do wiosny 1944 r. na zamku stacjonował pluton zmotoryzowanej żandarmerii niemieckiej - Gendarmerie Mot-Zug 63 pod dowództwem lejtnanta Herberta Kreske[12]. Pluton ten pod murami zamku rozstrzelał ok. 80 Polaków i ok. 70 Żydów. W 1945 r. pałac stał się szpitalem polowym Armii Czerwonej z związku z czym zostały zniszczone wyposażenie w postaci mebli i biblioteki. Następnie odebrano majątek Arkuszewskim. W 1948 roku właścicielem pałacu stało się Kuratorium Oświaty i Wychowania w Krakowie, a pałac przeznaczono na dom dziecka dla dziewcząt, szkołę, a od 1957 do 1982 roku mieścił się tam zakład poprawczy dla chłopców. W 1952 roku usunięto z wałów część dekoracji z końca XIX wieku. W latach 1960–1962 konserwowano częściowo pałacowe wnętrza[6].
W 1985 r. przeprowadzono wykopaliska archeologiczne w rejonie dawnej bramy. W maju 1989 r. zespół pałacowy od Skarbu Państwa kupiła Barbara Piasecka Johnson, która planowała przeznaczyć go na swoją rezydencję oraz otwartą dla publiczności galerię malarstwa z jej zbiorów, w których były m.in. Św. Prakseda Vermeera, Portret mężczyzny w pozycji akimbo Rembrandta, Zejście do piekieł Mantegny, Szkic kredką Rafaela Santi, Ofiarowanie Izaaka Caravaggia, Chrystus na Krzyżu El Greco, Bitwa pod Asolą Tintoretta, Studium siedzącego starca Sandro Botticellego, a także dzieła Carraciego, Lucasa Cranacha, Edgara Degasa, Leonardo da Vinci, Velasqueza, Fra Angelico, Paula Gauguina, Vincenta van Gogha, Giorgione, Henri Matissa, Pieta Mondriana, Modiglianiego, Moneta, Tycjana[13]. Na zlecenie nowej właścicielki badania architektoniczne pałacu prowadzili Jan Janczykowski, Maria Bicz-Suknarowska, Marian Myszka i archeolog Błażej Muzolf. Projekt adaptacji wykonywał zespół pod kierunkiem arch. Leszka Filara z Krakowa, a następnie zespół architektów wrocławskich: B. Krupska, B. Kubik-Strzębała i M. Karst[13]. W 1991 r. w wyremontowano jedną z oficyn, starą kordegardę i wykonano nową bliźniaczą przy bramie[13]. Po rocznym remoncie prac zaprzestano, ponieważ roszczenia do zamku zgłosili potomkowie Kazimierza Arkuszewskiego zarzucający, że Skarb Państwa sprzedał pałac bez zgody Ministra Kultury. W związku z tym Sąd Wojewódzki w Katowicach, mimo wydanych już 3 mln dolarów na remont, zakazał Barbarze Piaseckiej-Johnson prowadzenia dalszych prac[13]. W 1996 r. Sąd Okręgowy w Katowicach uznał, że akt notarialny sprzedaży jest nieważny, ponieważ na sprzedaż nie wyraził zgody Minister Kultury. Postępowanie odwoławcze w tej sprawie nie zakończyło się aż do śmierci Piaseckiej-Johnson w kwietniu 2013 r.[14][15].
Fortyfikacje bastionowe
[edytuj | edytuj kod]Obwarowania zamku rozpoczął budować kasztelan krakowski Jerzy Zbaraski około 1620 roku, a po przerwie po jego śmierci, ukończył je Stanisław Warszycki około 1645 roku[5]. Umocnienia na planie prostokąta o wymiarach zewnętrznych od 168 do 217 metrów składały się z sześciu bastionów o charakterze włoskich piatta-form[5]. Bastiony łączył wał, który miał wysokość od 10 do 16 metrów i pierwotnie był oskarpowany murem z kamienia łamanego z narożnikami z kamiennego ciosu[16]. Widoczny dziś płaszcz ceglany na wałach został dodany około 1874-1894 roku. Szerokość górnej powierzchni wału wynosi około 10 metrów, co w XVII wieku umożliwiało ustawienie na nim ciężkiej artylerii. Przedpiersie było murowane. Na bastionie zachodnim (I) zachowane są ślady nadszańca ziemnego o obecnej wysokości 3 metrów, na którym mogła być założona bateria nawet 4 ciężkich dział[16]. Przy północnym barku wysuniętego rawelinu zachowały się dwie, znajdujące się jedna nad drugą, sklepione kazamaty[16]. Obecna brama powstała w XIX wieku i jest przysunięta do bastionu, natomiast od XVII do XIX wieku brama znajdowała się w połowie długości muru. Od zachodu i południa była wykopana fosa o szerokości około 20 metrów. Przy narożniku bastionu I głębokość fosy wynosi 8 metrów[16].
Park
[edytuj | edytuj kod]Wokół pałacu znajduje się park o powierzchni 10 hektarów o bogatej roślinności[6], uznany za pomnik przyrody jako dzieło sztuki ogrodowej. W parku znajduje się klasycystyczna studnia.
- Od południa taras Wesslowej, XVIII w.
- Bastionowe mury, XVII w.
- Bastionowe mury, XVII w.
- Pałac
- Oranżeria
- Bastion
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Pałac w Pilicy. [dostęp 2023-09-16]. (pol.).
- ↑ Zamek w Pilicy. [dostęp 2023-09-16]. (pol.).
- ↑ a b Leszek Kajzer , Stanisław Kołodziejski , Jan Salm , Leksykon zamków w Polsce, Leszek Kajzer (red.), wyd. 2, Warszawa: Arkady, 2022, s. 369-370, ISBN 978-83-213-5213-8 (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Pałac w Pilicy - Jura-Pilica.com [online], www.jura-pilica.com [dostęp 2023-08-14] .
- ↑ a b c d e f g Jan Janczykowski, Bastionowe fortyfikacje zamku w Pilicy, Forteca nr 1/1997, s.5-10
- ↑ a b c d e Pałac w Pilicy to architektoniczna perełka. Jak wygląda obecnie? [online], Zawiercie Nasze Miasto, 24 lutego 2020 [dostęp 2023-06-24] (pol.).
- ↑ Potop- wojna polsko -szwedzka 1665-1667 - Jura-Pilica.com [online], www.jura-pilica.com [dostęp 2023-08-14] .
- ↑ Sikorski A., Maria-Józefa z Wesslów żona królewicza Konstantego Sobieskiego, [w:] Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego t. IV (XV), Wydawnictwo DiG, Warszawa 1999, ISSN 1230-803X, ss. 189–201
- ↑ 1730-53 Maria z Wesslów Sobieska - Jura-Pilica.com [online], www.jura-pilica.com [dostęp 2023-08-20] .
- ↑ 1875-1882 Leon Epstein - Jura-Pilica.com [online], www.jura-pilica.com [dostęp 2023-08-14] .
- ↑ Herbarz pilicki. [dostęp 2023-09-16]. (pol.).
- ↑ Dawid Golik , Żandarmi od Kreskego [online], plus.dziennikpolski24.pl, 2 stycznia 2020 [dostęp 2023-08-14] (pol.).
- ↑ a b c d Barbara Piasecka - Johnson - Jura-Pilica.com [online], www.jura-pilica.com [dostęp 2023-08-20] .
- ↑ Walczą z miliarderką o XVI-wieczny zamek - Społeczeństwo - rp.pl [online], rp.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
- ↑ Co z pałacem w Pilicy? Czy dojdzie w końcu do jego remontu? Kompleks umiera na naszych oczach [online], Zawiercie Nasze Miasto, 17 lutego 2023 [dostęp 2023-06-24] (pol.).
- ↑ a b c d Andrzej Gruszecki, Bastionowe zamki w Małopolsce, Wojskowy Instytut Historyczny, Wydawnictwo MON, Warszawa 1962, s.143-154
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jan Janczykowski, Bastionowe fortyfikacje zamku w Pilicy, Forteca nr 1/1997, s.5-10
- Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. nauk. L. Kajzer, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2022, s.369-370, ISBN 978-83-213-5213-8
- Jan Janczykowski, Zamek Jerzego Zbaraskiego w Pilicy – rezydencja „militaris”, [w:] Dzieło sztuki a konserwacja. Materiały 52 Ogólnopolskiej Sesji Naukowej SHS, Kraków 20–22 XI 2003, Kraków 2004, s.173–193
- Jan Janczykowski, Zamek w Pilicy na tle architektury rezydencjonalno-obronnej w 1 połowie XVII w. w Polsce, Kraków 2015, maszynopis pracy doktorskiej, Politechnika Krakowska