Yunan alfabesi - Vikipedi
Yunan Alfabesi Ελληνικό αλφάβητο | |
---|---|
![]() | |
Tür | Ünlü harfli Alfabe (Soldan sağa) |
Diller | Yunanca |
Dönem | MÖ 800'den günümüze[1][2] |
Aile sistemi | Mısır hiyeroglifleri
|
Etkilenen alfabeler | Got alfabesi, Glagol alfabesi, Kiril alfabesi, Kiptî alfabesi, Ermeni alfabesi, Latin alfabesi, Gürcü alfabesi, Runik yazı ve Anadolu alfabeleri |
ISO 15924 | ltr, Greek |
Yön | Soldan sağa |
Unicode adı | Greek |
Unicode aralığı |
|
*1 Proto-Sinaitik kelimesindeki Sinaitik İngilizce: Sinai +ite +ic şeklinde türetilmiş olup Sina (dağı) ile ilgili/alakalı manasına gelmektedir. Türkçeleştirilişi şu şekilde olabilir: Sina+î ile Sinevî veya Sina+sal ile Sinasal Bu sayfa UFA fonetik Unicode semboller içerir. Doğru bir görüntüleme desteğiniz bulunmadığı takdirde, soru işaretleri, kutular veya diğer Unicode karakterleri görebilirsiniz. IPA sembolleri ile ilgili rehberi okumak için, bakınız Yardım:IPA.Kimi durumda Proto-Kenanitik şeklinde de isimlendirilebilir. |
![]() | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Yunan alfabesi | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tarihçe | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Diğer dillerde | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
İlgili maddeler | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Yunan alfabesi, tarihî dönemden çağdaş döneme kadar çeşitli değişikliklerle aslen Yunancanın yazımında kullanılan alfabedir. Aslen Fenike alfabesinden türetilmiş[3] ve ilk olarak MÖ 9. yüzyıl sonlarında ya da MÖ 8. yüzyıl başlarında kullanılmaya başlanmıştır.[4][5] Latin ve Kiril alfabelerinin atasıdır. Günümüzde Yunanca yazmak dışında matematikte, temel bilim ve mühendislik bilimlerinde bilimsel gösterimler olarak kullanılır. Alfabe, yedisi ünlü, on dördü ünsüz, üçü ise birleşik yirmi dört harften oluşur:[6]
Α | Β | Γ | Δ | Ε | Ζ | Η | Θ | Ι | Κ | Λ | Μ | Ν | Ξ | Ο | Π | Ρ | Σ | Τ | Υ | Φ | Χ | Ψ | Ω |
α | β | γ | δ | ε | ζ | η | θ | ι | κ | λ | μ | ν | ξ | ο | π | ρ | σ ς | τ | υ | φ | χ | ψ | ω |
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]MÖ 16. ve MÖ 12. yüzyıllar arasında Miken Uygarlığı'nda, Linear B yazı sistemi, Yunan dilinin en erken dili, Miken Yunancasını yazmak için kullanılmıştır. Yunan alfabesiyle ilgisiz olan bu yazı sistemi MÖ 13. yüzyılda terkedilmiştir ve MÖ 9. yüzyılın sonlarında veya MÖ 8. yüzyılın başında Yunan alfabesi ortaya çıkmıştır.[4] İki yazı sisteminin zamanları arasındaki dönem, Yunan Karanlık Çağı olarak anılır. Karanlık çağın bitiminde Fenike alfabesi, beş sesli harf eklenerek kullanılmaya başlanmıştır. Yunan Alfabesi, Antik Yunan'dan günümüze Yunanistan'da kullanılmaktadır. Bunun yanında Hristiyanlığın Ortodoks mezhebine bağlı Karamanlı Türkler tarafından 18.-20. yüzyıllarda Karaman sahası Türk ağzının yazımında da kullanılmıştır.[7]
Alfabeyi oluşturan harflerin her biri farklı değişiklikler geçirmiştir ve şekilleri değişmiştir. Harflerin tarih içindeki şekilleri şu şekildedir:
Kitâbe | El yazma | Modern | |||
---|---|---|---|---|---|
Arkaik | Klasik | Majüskül (büyük harf) | Minüskül (küçük harf) | Küçük harf | Büyük harf |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | α | Α |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | β | Β |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | γ | Γ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | δ | Δ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ε | Ε |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ζ | Ζ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | η | Η |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | θ | Θ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ι | Ι |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | κ | Κ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | λ | Λ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | μ | Μ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ν | Ν |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ξ | Ξ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ο | Ο |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | π | Π |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ρ | Ρ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | σς | Σ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | τ | Τ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | υ | Υ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | φ | Φ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | χ | Χ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ψ | Ψ |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() | ω | Ω |
Modern harfler
[değiştir | kaynağı değiştir]Simge | Adı | Ses değeri | Rakam | İbrani | Latin | HTML | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Antik | Orta Çağ | Modern | Antik | Orta Çağ | Modern | |||||
Α α | alfa (ἄλφα) | alfa (ἄλφα) | alfa (άλφα) | [a] [aː] | [a] | [a] | 1 | א | a | Α α |
Β β | beta (βῆτα) | vita (βῆτα) | vita (βήτα) | [b] | [v] | 2 | ב | b | Β β | |
Γ γ | gamma(γάμμα) | gamma(γάμμα) | gama (γάμμα / γάμα) | [g] | [ɣ, ʝ] | 3 | ג | g | Γ γ | |
Δ δ | delta (δέλτα) | delta (δέλτα) | delta (δέλτα) | [d] | [ð] | 4 | ד | d | Δ δ | |
Ε ε | ei (εἶ) | e psilon (ἒ ψιλόν) | epsilon (έψιλον) | [e] | [e] | 5 | ה | e | Ε ε | |
Ζ ζ | zeta (ζήτα) | zita (ζήτα) | zita (ζήτα) | [zd] [dz] | [z] | 7 | ז | z | Ζ ζ | |
Η η | eta (ἦτα) | ita (ἦτα) | ita (ήτα) | [ɛː] | [i] | 8 | ח | ē | Η η | |
Θ θ | theta (θῆτα) | theta (θῆτα) | tita (θήτα) | [tʰ] | [θ] | 9 | ט | th | Θ θ | |
Ι ι | iota (ἰῶτα) | iota (ἰῶτα) | iota (ἰῶτα) | [i] [iː] | [i] | 10 | י | i | Ι ι | |
Κ κ | kappa (κάππα) | kappa (κάππα) | kapa (κάππα) | [k] | [k] | 20 | כ | k | Κ κ | |
Λ λ | lambda (λάμβδα) | labda (λάβδα) | lamda (λάμδα / λάμβδα) | [l] | [l] | 30 | ל | l | Λ λ | |
Μ μ | mu (μῦ) | mu (μῦ) | mi (μι / μυ) | [m] | [m] | 40 | מ | m | Μ μ | |
Ν ν | nu (νῦ) | nu (νῦ) | ni (νι / νυ) | [n] | [n] | 50 | נ | n | Ν ν | |
Ξ ξ | ksei (ξεῖ) | ksi (ξῖ) | ksi (ξι) | [ks] | [ks] | 60 | ס | ks, x | Ξ ξ | |
Ο ο | ou (οὖ) | o mikron (ὂ μικρον) | omikron (όμικρον) | [o] | [o] | 70 | ע | o | Ο ο | |
Π π | pei (πεῖ) | pi (πῖ) | pi (πι) | [p] | [p] | 80 | פ | p | Π π | |
Ρ ρ | ro (ρω) | ro (ρω) | ro (ῥῶ) | [r] | [r] | 100 | ר | r, rh | Ρ ρ | |
Σ σ ς | sigma (σῖγμα) | sigma (σῖγμα) | sigma (σίγμα) | [s] [z] | [s] [z] | 200 | ש | s | Σ σ ς | |
Τ τ | tau (ταῦ) | tau (ταῦ) | taf (ταυ) | [t] | [t] | 300 | ת | t | Τ τ | |
Υ υ | u (ὗ) | u psilon (ὔ ψιλον) | ipsilon (ύψιλον) | [y] [yː] | [i] | 400 | ו | u, y | Υ υ | |
Φ φ | phei (φεῖ) | phi (φῖ) | fi (φῖ) | [pʰ] | [ɸ] | [f] | 500 | ph | Φ φ | |
Χ χ | khei (χεῖ) | khi (χῖ) | khi (χῖ) | [kʰ] | [x] | 600 | kh, ch | Χ χ | ||
Ψ ψ | psei (ψεῖ) | psi (ψῖ) | psi (ψι) | [ps] | [ps] | 700 | ps | Ψ ψ | ||
Ω ω | o (ὦ) | o mega (ὠ μέγα) | omega (ωμέγα) | [ɔː] | [o] | 800 | ע | ō | Ω ω |
Eski harfler
[değiştir | kaynağı değiştir]Simge | Adı | Ses değeri![8] Rakam | İbrani | |
---|---|---|---|---|
Ϝ[9] | Digama, Vau | [w] | 6 | ו |
Ͷ[10][11] | Pamfilyaca Digama, (Tsan) | [v] ([ts]) | ||
Ͱ[12] | Heta | [h] | ח | |
Ϻ[13] | San | [s] | צ | |
Ϙ[14] (ϟ)[15] | Kopa | [k] | 90 | ק |
Ͳ[16] (ϡ)[17] | Sampi | [ss] ([ts]) | 900 | צ |
Birleşik harfler
[değiştir | kaynağı değiştir]Simge | Adı | Ses değeri[8] |
---|---|---|
ϛ[18] | Stigma | [st] |
ϗ[19] | Kai | [kaj] |
ȣ[20] | Ou | [u] |
Harf birleşmeleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Yunancada kullanılan birçok sesin kendine özel harfi yoktur. Mevcut harflerin bir araya gelmesi ile harf bileşikleri oluşur. Yunancada bu yöntemle elde edilen 7 harf bileşiği bulunur. Sözcüğün içinde bulunduğu yere göre harfler kendi seslerini de temsil ediyor olabilir. Fakat genel olarak:
Ünsüz harf birleşmeleri
[değiştir | kaynağı değiştir]ΜΠ - μπ
[değiştir | kaynağı değiştir]/b/ olarak:
- ΜΠ birleşiği sözcük başına geldiğinde her hâlükârda B okunur; μπικίνι /bikini/
- ΜΠ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sessiz harf gelirse yine B okunur; τουρμπίνα /turbina/
- ΜΠ bileşiği sözcük içinde iki kez tekrarlanmışsa B olarak okunur: Μπαμπάς /babas/
/m/-/b/ olarak:
- ΜΠ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sesli harf gelirse mb olarak okunur; γαμπρός /gambros/
ΝΤ - ντ
[değiştir | kaynağı değiştir]/d/ olarak:
- ΝΤ birleşiği sözcük başına geldiğinde her hâlükârda D olarak okunur; ντύνομαι /dinome/.
- ΝΤ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sessiz harf gelirse yine D okunur; σουρντίνα /surdina/.
- ΝΤ bileşiği sözcük içinde iki kez tekrarlanmışsa D olarak okunur; νταντά /dada/.
/n/-/d/ olarak
- ΝΤ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sesli harf gelirse nd olarak okunur; πάντα /panda/.
ΓΚ - γκ
[değiştir | kaynağı değiştir]/g/ olarak:
- ΓΚ birleşiği sözcük başına geldiğinde her hâlükârda G olarak okunur; γκάφα /gafa/.
- ΓΚ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sessiz harf gelirse yine G okunur; αργκό /argo/.
- ΓΚ bileşiği sözcük içinde iki kez tekrarlanmışsa G olarak okunur; γκογκό /gogo/.
/n/-/g/ olarak:
- ΓΚ birleşiği sözcük ortasında iken kendinden önce bir sesli harf gelirse ng olarak okunur; παγκράτι (pangrati).
ΓΓ - γγ
[değiştir | kaynağı değiştir]/n/-/g/ olarak:
- Sadece kelime ortasında bulunabilir ve bu durumda ng olarak okunur; αγγλος (anglos).
ΓΧ - γχ
[değiştir | kaynağı değiştir]/n/-/g/-/h/ olarak:
- Sadece kelime ortasında bulunabilir ve bu durumda ngh olarak okunur; συγχωρ /singhor/.
ΤΣ - τσ
[değiştir | kaynağı değiştir]Peltek /ç/ olarak:
- ΤΣ τσ Τσ bileşikleri Yunancada her zaman, Türkçede olmayan bir peltek /ç/ şeklinde telâffuz edilir. Ses daha çok t'ye kayar; τσακμάκ /ćakmak/.
ΤΖ - τζ
[değiştir | kaynağı değiştir]Peltek /c/ olarak:
- ΤΖ τζ Τζ bileşikleri Yunancada her zaman, Türkçede olmayan bir peltek /c/ şeklinde telâffuz telâffuz edilir. Ses daha çok z'ye kayar; τζάμι /źami/.
ΓΙ - γι
[değiştir | kaynağı değiştir]ΓΙ bileşiği y olarak okunur.
Ünlü harf birleşmeleri
[değiştir | kaynağı değiştir]ΑΙ - αι
[değiştir | kaynağı değiştir]ΑΙ - αι birleşmesi, /e/ olarak okunur. Ancak ι harfinde umlaut (iki nokta) olursa (ΑΪ - αϊ) /ay/ sesi verir.
ΑΥ - αυ
[değiştir | kaynağı değiştir]Av ya da Af olarak okunur. Sözcük içindeki yerine göre sesletim değişir. İkiliden sonra ünlü harfler ve β,ρ,γ,λ,ν,δ,μ,ζ harfleri gelirse ikili /av/ diye okunur. Bu harfler akılda tutmak için "vergilendirmez" kelimesi akılda tutulabilir. Diğer harfler gelirse ikili /af/ diye okunur.
EI - ει
[değiştir | kaynağı değiştir]Birleşim, /i/ sesini verir.
ΕΥ - ευ
[değiştir | kaynağı değiştir]Bu birleşim, /ev/ ya da /ef/ olarak okunur. Sözcük içindeki yerine göre sesletim değişir. İkiliden sonra ünlü harfler ve β,ρ,γ,λ,ν,δ,μ,ζ harfleri gelirse ikili /ev/ diye okunur. Diğer harfler gelirse ikili /ef/ diye okunur.
ΟΙ - οι
[değiştir | kaynağı değiştir]ΟΙ - οι birleşimi, /i/ sesini verir. ΟΪ - οϊ /oy/ sesini verir. Eğer ι harfi üzerindeki iki nokta olmasaydı, diftong i olur
ΟΥ - ου
[değiştir | kaynağı değiştir]Birleşim, /u/ sesi verir.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Johnston, A. W. (2003). "The alphabet". In Stampolidis, N.; Karageorghis, V (eds.). Sea Routes from Sidon to Huelva: Interconnections in the Mediterranean 16th – 6th c. B.C. Athens: Museum of Cycladic Art. pp. 263–276.
- ^ Swiggers, Pierre (1996). "Transmission of the Phoenician Script to the West". In Daniels; Bright (eds.). The World's Writing Systems. Oxford: University Press. pp. 261–270.
- ^ The Development of the Greek Alphabet within the Chronology of the ANE 12 Nisan 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (2009), Quote: "Naveh gives four major reasons why it is universally agreed that the Greek alphabet was developed from an early Phoenician alphabet. 1 According to Herodutous "the Phoenicians who came with Cadmus... brought into Hellas the alphabet, which had hitherto been unknown, as I think, to the Greeks." 2 The Greek Letters, alpha, beta, gimmel have no meaning in Greek but the meaning of most of their Semitic equivalents is known. For example, 'aleph' means 'ox', 'bet' means 'house' and 'gimmel' means 'throw stick'. 3 Early Greek letters are very similar and sometimes identical to the West Semitic letters. 4 The letter sequence between the Semitic and Greek alphabets is identical. (Naveh 1982)"
- ^ a b The date of the earliest inscribed objects; A.W. Johnston, "The alphabet", in N. Stampolidis and V. Karageorghis, eds, Sea Routes from Sidon to Huelva: Interconnections in the Mediterranean 2003:263-76, summarizes the present scholarship on the dating.
- ^ Cook, B. F. (1987). Greek inscriptions. of California Press/British Museum, s.9.
- ^ "Lesson 1: The Greek Alphabet, Vowels, Consonants, and Dipthongs". daedalus.umkc.edu. 10 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mart 2023.
- ^ Hatice Şirin User, Başlangıçtan Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ, Ankara 2006, s. 85.
- ^ a b IPA
- ^ Digamma, Nick Nicholas' Home Page 11 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Pamphylian Digamma, Nick Nicholas' Home Page 23 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Tsan, Nick Nicholas' Home Page 23 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Heta, Nick Nicholas' Home Page 12 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ San, Nick Nicholas' Home Page 11 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Koppa, Nick Nicholas' Home Page 11 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Numeric Koppa, Nick Nicholas' Home Page 19 Temmuz 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Sampi, Nick Nicholas' Home Page 23 Mart 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Numeric Sampi, Nick Nicholas' Home Page 19 Temmuz 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Stigma, Nick Nicholas' Home Page 29 Kasım 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Kai, Nick Nicholas' Home Page 18 Ekim 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- ^ Ou, Nick Nicholas' Home Page 29 Kasım 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Greek Unicode Issues 16 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)
- Yunan Unicode15 Eylül 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.(İngilizce)