哈萨克语 - 维基百科,自由的百科全书
哈薩克語 | |
---|---|
qazaq tılı қазақ тілі قازاق ٴتىلى | |
发音 | [qɑˈzɑq tɪˈlɪ] |
母语国家和地区 | 哈萨克斯坦、中华人民共和国、蒙古国、俄罗斯、乌兹别克斯坦、吉尔吉斯斯坦 |
区域 | 突厥斯坦、北疆、安那托利亞、大呼罗珊、费尔干纳盆地 |
母语使用人数 | 2100萬 (2023年) |
語系 | |
文字 | 哈薩克字母(拉丁字母、西里尔字母、阿拉伯字母、哈薩克語盲文) |
官方地位 | |
作为官方语言 | ![]() ![]() |
管理机构 | Kazakh language agency |
語言代碼 | |
ISO 639-1 | kk |
ISO 639-2 | kaz |
ISO 639-3 | kaz |
Glottolog | kaza1248 [2] |
语言瞭望站 | 44-AAB-cc |
![]() 哈薩克語使用地區: 哈薩克語為主要使用語言的地區 哈薩克語為重要少數語言的地區 | |
哈萨克语(қазақ тілі,qazaq tılı,قازاق ٴتىلى,读作 [qɑˈzɑq tɪˈlɪ]),简称哈语,属突厥语系,是哈萨克族所使用的语言。与其他属突厥语系的民族语言相当接近。日常交际,与其语言属突厥语系的其他民族,如维吾尔族、柯尔克孜族、塔塔尔族以及乌孜别克族均不会产生太大的障碍,一般不需要翻译。尤其與吉爾吉斯語和卡拉卡爾帕克語非常相近。据说哈萨克语言是受乌孙语、突厥语以及蒙古语影响的综合产物。
哈萨克民族是由古代乌孙、突厥、契丹、蒙古等部族在长期相处中发展而成的,因此哈萨克语广泛分布在包括哈萨克斯坦共和国、中国新疆维吾尔自治区以及前苏联地区在内的中亚地区。
哈萨克语元音和谐比较严整,辅音同化现象较多。名词、代词和数词有七个格,比同语族的许多语言多一个造格。语法附加成分的变体较多。动词谓语第一人称单数附加成分除使用第一人称代词形式外,还使用短尾形式-m[-m]。有关畜牧业的词语很丰富。
字母
[编辑]哈薩克語屬於欽察語支,有把y、i音讀成j音的習慣。於古代使用現已滅絕的突厥字母,中世紀時與阿拉伯帝國接觸並引入伊斯蘭教後開始使用阿拉伯字母,帝俄征服後開始推廣西里尔字母,1940年正式於蘇治哈薩克法定採用,即使於蘇聯解體哈薩克獨立後亦繼續沿用;直至2017年4月12日,時任哈薩克總統努爾蘇丹·納扎爾巴耶夫下令將在全國境內以拉丁字母全面取代西里尔字母[3][4],並於同年10月27日正式签署法令。根據該法令,拉丁字母將於2025年全面取代西里尔字母[5]。
中國境内的哈薩克族则於伊斯蘭化後一直使用阿拉伯字母,中國政府于1964年起推廣共有24个辅音字母、9个元音字母的拉丁字母新哈萨克文,但成效甚微普及度極低,中國境內哈薩克族現仍通用阿拉伯字母。
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Kazakh_ArabicScript_AhmetB.png/320px-Kazakh_ArabicScript_AhmetB.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/2017_Kazakh_Latin_Alphabet.png/320px-2017_Kazakh_Latin_Alphabet.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/2018_Kazakh_Latin_Alphabet.png/320px-2018_Kazakh_Latin_Alphabet.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/2021.4_Kazakh_Latin_alphabet_table_-_RU.svg/320px-2021.4_Kazakh_Latin_alphabet_table_-_RU.svg.png)
西里爾字母 | 阿拉伯字母 | 拉丁字母(2021) | 中譯 |
---|---|---|---|
Барлық адамдар тумасынан азат және қадыр-қасиеті мен құқтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. | بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ٴبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ٴتيىس. | Barlyq adamdar tumasynan azat jäne qadyr-qasietı men qūqtary teñ bolyp düniege keledı. Adamdarğa aqyl-parasat, ar-ojdan berılgen, sondyqtan olar bır-bırımen tuystyq, bauyrmaldyq qarym-qatynas jasaulary tiıs. | 人人生而自由,在尊严和权利上一律平等。他们赋有理性和良心,并应以兄弟关系的精神相对待。 |
语法
[编辑]格
[编辑]哈薩克語有七個格,格的詞尾只體現在名詞短語(例如名詞,形容詞,或者名詞化的動詞短語)的最后一個成分。在下面的表中列出幾種情況:以前元音結束,以後元音結束,以前元音/后元音+濁輔音結束,以及以前元音/后元音+清輔音結束的詞。請注意,工具格的后綴並不遵循元音和諧:無論其他的元音是前或后,后綴的輔音都是前元音。
请注意,在哈萨克阿拉伯字母表中,“海木宰” (ٴ ) 不发音,是元音和谐的标志,一般出现在一个单词的开头,表示这个单词中的元音为前元音。单词中有/k/ (к), /q/ (қ), /g/ (г), /ğ/ (ғ) , /e/ (е, э) 时要省略海木宰。[7]
格 | 詞素 | 可能的形式 | ٴومىرى 生活 | اۋا空氣 | ٴتۇيىس 法结 | ٴسابىز 胡蘿蔔 | باس頭 | تۇز鹽 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
主格 | — | — | ٴومىرى | اۋا | ٴتۇيىس | ٴسابىز | باس | تۇز |
属格 | -nyñ | -نىڭ، -ٴنىڭ، -دىڭ، -ٴدىڭ، -تىڭ، -ٴتىڭ | ٴومىرىنىڭ | اۋانىڭ | ٴتۇيىستىڭ | ٴسابىزدىڭ | باستىڭ | تۇزدىڭ |
宾格 | -ga | -گە، -عا، -كە، -قا، -نە، -نا | ومىرىگە | اۋاعا | تۇيىسكە | سابىزگە | باسقا | تۇزعا |
與格 | -ny | -ٴنى، -نى، - ٴدى، -دى، - ٴتى، -تى، -ن | ٴومىرىنى | اۋانى | ٴتۇيىستى | ٴسابىزدى | باستى | تۇزدى |
方位格 | -da | -دە، -دا، -تە، -تا | ومىرىدە | اۋانى | تۇيىستە | سابىزدە | باستا | تۇزدا |
離格 | -dan | -دەن، -دان، -تەن، -تان، -نەن، -نان | ومىرىدەن | اۋادان | تۇيىستەن | سابىزدەن | باستان | تۇزدان |
工具格 | -men | -مەن، -بەن، -پەن | ومىرىمەن | اۋامەن | تۇيىسپەن | سابىزبەن | باسپەن | تۇزبەن |
格 | 詞素 | 可能的形式 | keme 船 | aua 空氣 | şelek 桶 | säbız 胡蘿蔔 | bas 頭 | tūz 鹽 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
主格 | — | — | keme | aua | şelek | säbız | bas | tūz |
属格 | -nyñ | -nıñ, -nyñ, -dıñ, -dyñ, -tıñ, -tyñ | kemenıñ | auanyñ | şelektıñ | säbızdıñ | bastyñ | tūzdyñ |
宾格 | -ga | -ge, -ğa, -ke, -qa, -ne, -na | kemege | auağa | şelekke | säbızge | basqa | tūzğa |
與格 | -ny | -nı, -ny, -dı, -dy, -tı, -ty, -n | kemenı | auany | şelektı | säbızdı | basty | tūzdy |
方位格 | -da | -de, -da, -te, -ta | kemede | auada | şelekte | säbızde | basta | tūzda |
離格 | -dan | -den, -dan, -ten, -tan, -nen, -nan | kemeden | auadan | şelekten | säbızden | bastan | tūzdan |
工具格 | -men | -men(en), -ben(en), -pen(en) | kememen | auamen | şelekpen | säbızben | baspen | tūzben |
格 | 詞素 | 可能的形式 | кеме 船 | ауа 空氣 | шелек 桶 | сәбіз 胡蘿蔔 | бас 頭 | тұз 鹽 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
主格 | — | — | кеме | ауа | шелек | сәбіз | бас | тұз |
属格 | -nyñ | -нің, -ның, -дің, -дың, -тің, -тың | кеменің | ауаның | шелектің | сәбіздің | бастың | тұздың |
宾格 | -ga | -ге, -ға, -ке, -қа, -не, -на | кемеге | ауаға | шелекке | сәбізге | басқа | тұзға |
與格 | -ni | -ні, -ны, -ді, -ды, -ті, -ты, -н | кемені | ауаны | шелекті | сәбізді | басты | тұзды |
方位格 | -da | -де, -да, -те, -та | кемеде | ауада | шелекте | сәбізде | баста | тұзда |
離格 | -dan | -ден, -дан, -тен, -тан, -нен, -нан | кемеден | ауадан | шелектен | сәбізден | бастан | тұздан |
工具格 | -men | -мен(ен) -бен(ен) -пен(ен) | кемемен | ауамен | шелекпен | сәбізбен | баспен | тұзбен |
代詞
[编辑]哈薩克語有八個人稱代詞:
單數 | 複數 | ||
---|---|---|---|
哈萨克文 | 中文 | 哈萨克文 | 中文 |
Men Мен مەن | 我 | Bız Біз ٴبىز | 我們 |
Sen Сен سەن | 你 (非正式) | Sender Сендер سەندەر | 你們 (非正式) |
Sız Сіз ٴسىز | 你 (正式) | Sızder Сіздер سىزدەر | 你們 (正式) |
Ol Ол ول | 他/她/它 | Olar Олар ولار | 他們 |
代詞的變位呈現如下。
單數代詞(除了使用複數的用法的сіз)都不規則,而複數代詞規則。不規則形式用黑體標出。
主格 | мен مەن | сен سەن | сіз ٴسىز | ол ول | біз ٴبىز | сендер سەندەر | сіздер سىزدەر | олар ولار |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
賓格 | мені مەنى | сені سەنى | сізді ٴسىزدى | оны ونى | бізді ٴبىزدى | сендерді سەندەردى | сіздерді سىزدەردى | оларды ولاردى |
屬格 | менің مەنىڭ | сенің سەنىڭ | сіздің ٴسىزدىڭ | оның ونىڭ | біздің ٴبىزدىڭ | сендердің سەندەردىڭ | сіздердің سىزدەردىڭ | олардың ولاردىڭ |
與格 | маған ماعان | саған ساعان | сізге سىزگە | оған وعان | бізге بىزگە | сендерге سەندەرگە | сіздерге سىزدەرگە | оларға ولارعا |
方位格 | менде مەندە | сенде سەندە | сізде سىزدە | онда وندا | бізде بىزدە | сендерде سەندەردە | сіздерде سىزدەردە | оларда ولاردا |
離格 | менен مەنەن | сенен سەنەن | сізден سىزدەن | онан ونان | бізден بىزدەن | сендерден سەندەردەن | сіздерден سىزدەردەن | олардан ولاردان |
工具格 | менімен مەنىمەن | сенімен سەنىمەن | сізбен سىزبەن | онымен ونىمەن | бізбен بىزبەن | сендермен سەندەرمەن | сіздермен سىزدەرمەن | олармен ولارمەن |
除了代詞之外, 還有幾類與人稱有關的詞素。
代詞 | 係詞 | 屬格詞尾 | 過去時/條件式 | |
---|---|---|---|---|
一 單 | мен مەن | -мын / -мін -مىن / ٴ-مىن | -(ы)м / -(і)м -م / -ىم / ٴ-ىم | -(ы)м -م / -ىم |
二 單 | сен سەن | -сың / -сің -سىڭ / ٴ-سىڭ | -(ы)ң / -(і)ң -ڭ / -ىڭ / ٴ-ىڭ | -(ы)ң -ڭ / -ىڭ |
二 正式 單 | сіз ٴسىز | -сыз / -сіз -سىز/ ٴ-سىز | -(ы)ңыз/-(й)ңйз -ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز | -(ы)ңыз/-(й)ңйз -ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز |
三 單 | ол ول | - - | -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى | -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى |
一 複 | біз ٴبىز | -мыз / -міз -مىز / ٴ-مىز | -(ы)мыз -مىز / -ىمىز | -(ы)к/-(й)қ -ق/-يق، -ك/-ىك |
二 複 | сендер سەندەر | -сыңдар / -сіңдер -سىڭدار / -سىڭدەر | -ларың / -лерің -لارىڭ / -لەرىڭ | -(ы)ңдар / -(і)ңдер -ڭدار / -ڭدەر / -ىڭدار/ -ىڭدەر |
二 正式 複 | сіздер سىزدەر | -сыздар / -сіздер -سىزدار / -سىزدەر | -(ы)ңыз/-(й)ңйз -ڭىز / -ىڭىز ، -ٴڭىز / -ٴىڭىز | -(ы)ңыздар / -(і)ңіздер -ڭىزدار / -ڭىزدەر / -ىڭىزدار/ -ىڭىزدەر |
三 複 | олар ولار | - - | -лары / -лері -لارى / -لەرى | -(с)ы / -(с)і -ى / -سى / ٴ-ى / ٴ-سى |
時/體/語氣
[编辑]哈薩克語可以表示多種不同的時體氣(時、體,和語氣)的組合, 通過使用不同的動詞形態或者一系列的助動詞(許多被認為是小動詞)。 例如, 哈薩克語的 (未完成) 現在時隨著基本現在時形態變化是否使用以及(普遍的)四個動詞之一是否使用而表示不同的體。
哈薩克語 | 體 | 漢譯 |
---|---|---|
Jeimın Жеймін جەيمىن | 非進行體 | "我吃。" |
Jep jatyrmyn Жеп жатырмын جەپ جاتىرمىن | 進行體 | "我正在吃。" |
Jep otyrmyn Жеп отырмын جەپ وتىرمىن | 進行體/持續體 | "我正在[坐著] 吃。" / "我一直在吃。" |
Jep tūrmyn Жеп тұрмын جەپ تۇرمىن | 進行體/瞬時體 | "在這一刻我正在吃。" |
Jep jürmın Жеп жүрмін جەپ ٴجۇرمىن | 習慣體/重複體 | "我吃 [例如, 每天在家吃午飯]。" |
言據性
[编辑]哈薩克語有一個言據性系統, 與動詞變位并不嚴密一致
- تازالاپ تاستاپتى / tazalap tastapty / тазалап тастапты - he cleaned it and I saw the result
- تازالاپ تاستاعان / tazalap tastağan / тазалап тастаған - he cleaned it, I saw the result and verified it with him
- تازالاپ تاستاعان ەكەن / tazalap tastağan eken / тазалап тастаған екен - he cleaned it and told me, but I probably didn't see the results
- تازالاپ تاستادى / tazalap tastady / тазалап тастады - he cleaned it and I saw him clean it
- تازالاپ تاستاعانعا ۇقسايدى / tazalap tastağanğa ūqsaidy / тазалап тастағанға ұқсайды - he cleaned it, or so I infer from a result I saw which suggests this
- تازالاپ تاستاعان شىعار / tazalap tastağan şyğar / тазалап тастаған шығар - he cleaned it, or so I infer from a result I saw which suggests this
参考文献
[编辑]- ^ Archived copy. [2016-02-19]. (原始内容存档于2015-09-25).
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin; Bank, Sebastian (编). Kazakh. Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. 2016.
- ^ Kazakh President Orders Shift Away From Cyrillic Alphabet. RadioFreeEurope/RadioLiberty. [2017-04-12]. (原始内容存档于2017-07-06).
- ^ From Я to R: How To Change A Country's Alphabet -- And How Not To (页面存档备份,存于互联网档案馆) Radio Free Europe/Radio Liberty (www.rferl.org). May 16, 2017. Retrieved on 2017-05-18.
- ^ 巴库. 纳扎尔巴耶夫总统签署将用拉丁字母代替哈萨克语字母的法令. 阿新社. 2017-10-27 [2017-10-29]. (原始内容存档于2022-01-17).
- ^ О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику [On the change of the alphabet of the Kazakh language from the Cyrillic to the Latin script]. President of the Republic of Kazakhstan. October 26, 2017 [October 26, 2017]. (原始内容存档于2017-10-27) (俄语).
- ^ 7.0 7.1 Nayman, S, Kazakh-Chinese Consice Dictionary (哈汉辞典. قازاقشا - حانزۋشا سوزدىك), Ūlttar Baspasy (ۇلتتار باسپاسى), 1985, ISBN 9787105053520 (Chinese及Kazakh)
延伸閱讀
[编辑]- Kara, Dávid Somfai, Kazak, Lincom Europa, 2002, ISBN 9783895864704
- Mark Kirchner: "Kazakh and Karakalpak". In: The Turkic languages. Ed. by Lars Johanson and É. Á. Csató. London [u.a.] : Routledge, 1998. (Routledge language family descriptions). S.318-332.
外部連結
[编辑]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Wikipedia-logo-v2.svg/40px-Wikipedia-logo-v2.svg.png)
- 多語網站哈萨克语(قازاق/Qazaq/Қазақ)(页面存档备份,存于互联网档案馆)
- 哈萨克语新聞與線上廣播(页面存档备份,存于互联网档案馆)
- 哈萨克语西里尔文-哈萨克语阿拉伯文- 哈萨克语拉丁文转换器
|
|
|
|
|
|