Kasztelanie zapilickie – Wikipedia, wolna encyklopedia
Państwa | |
---|---|
Stolica | |
Ważniejsze miejscowości | Opoczno, Drzewica, Przysucha, Przytyk, Jedlińsk, Końskie, Przedbórz, Włoszczowa, Kurzelów, Chęciny |
Położenie na mapie![]() Obszar dawnych kasztelanii zapilickich stanowi północno-zachodnią część ziemi sandomierskiej i obejmuje Opoczno, Chęciny, Końskie, Włoszczową |
Kasztelanie zapilickie (kasztelanie nadpilickie, kasztelanie zapilczańskie) – trzy kasztelanie, skrzyńska, żarnowska i małogoska. Siedzibami kasztelanii (kasztelami) były Skrzyńsko / Skrzynno, Żarnów i Małogoszcz.
Kasztelanie mieściły się początkowo w prowincji łęczyckiej i księstwie łęczyckim, stanowiąc ich południowo-wschodnie krańce znajdujące się na południowy wschód od Pilicy (po jej prawej stronie). Od 1239 (lub 1243) znalazły się w księstwie sandomierskim, a następnie w ziemi sandomierskiej i w województwie sandomierskim[1].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Ustawa_sukcesyjna_Boles%C5%82awa_Krzywoustego.jpg/220px-Ustawa_sukcesyjna_Boles%C5%82awa_Krzywoustego.jpg)
Oprawa wdowia Salomei (prowincja / księstwo łęczyckie obejmujące ziemię łęczycką, ziemię sieradzką i trzy kasztelanie zapilickie)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Polska_WladLokietka_%281275-1300%29.png/220px-Polska_WladLokietka_%281275-1300%29.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Podzia%C5%82_administracyjny_I_RP.png/220px-Podzia%C5%82_administracyjny_I_RP.png)
Obszar dawnych kasztelanii stanowi północno-zachodnią część ziemi sandomierskiej. Graniczy od północnego zachodu z ziemią łęczycko-sieradzką (Pilica jest rzeką graniczną) i od południowego zachodu z ziemią krakowską. Obszar kasztelanii od północnego wschodu sąsiaduje z Zapiliczem, stanowiącym pogranicze między ziemią czerską i sandomierską. Największymi miastami są Opoczno, Końskie, Włoszczowa.
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Opoczno_%28js%29.jpg/220px-Opoczno_%28js%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Ko%C5%84skie_zachodnie_skrzyd%C5%82o_pa%C5%82acowe_biblioteka_2014_09_05_by_Jacmu.jpg/220px-Ko%C5%84skie_zachodnie_skrzyd%C5%82o_pa%C5%82acowe_biblioteka_2014_09_05_by_Jacmu.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Checiny_1.jpg/220px-Checiny_1.jpg)
- Osobne artykuły:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/JKruk_20120424_ZARNOW_IMG_6354.jpg/220px-JKruk_20120424_ZARNOW_IMG_6354.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Skrzynno%2C_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Szczepana_-_fotopolska.eu_%28296231%29.jpg/220px-Skrzynno%2C_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Bw._Szczepana_-_fotopolska.eu_%28296231%29.jpg)
- Osobny artykuł:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/SM_Kurzel%C3%B3w_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_NMP_%281%29_ID_643988.jpg/220px-SM_Kurzel%C3%B3w_Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_NMP_%281%29_ID_643988.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_w_Ma%C5%82ogoszczu01.jpg/220px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_w_Ma%C5%82ogoszczu01.jpg)
Łęczycanie i rozwój osadnictwa
[edytuj | edytuj kod]Teren kasztelanii zapilickich był w czasach plemiennych częścią obszaru zajmowanego przez Łęczycan z głównym grodem w Tumie k. Łęczycy[2][3]. Na obszarze zapilickim istniały takie grody: między połową IX w. i poł. X w. (koniec okresu plemiennego) – Gródek Leśny i Góra Dobrzeszowska; między poł. X w. i poł. XI w. (ekspansja państwa Piastów i pierwsza monarchia) – Żarnów, Skrzyńsko, Goździków; po poł. XI w. (druga monarchia i utworzenie prowincji łęczyckiej) pojawiają się m. in. Skrzynno i Małogoszcz[4][2].
W „Powieści minionych lat” wśród sąsiadów Rusi zostało wymienione plemię „Lutyczów” („Łuticzi”)[5]. Wydaje się, że chodzi w tym przekazie o plemię Łęczycan (lub Łączan), które mogło zajmować ziemie mieszczące się między grodami Gnieznem, Kaliszem i Krakowem oraz pograniczem dzielącym siedziby Słowian zachodnich od obszarów penetrowanych przez Słowian wschodnich. Łęczyca pełniłaby funkcję naczelnego grodu dla terytorium rozciągającego się po wschodniej i zachodniej stronie Wisły (po obu stronach rzeki w okolicach Czerska), i sięgającego na zachód aż po ujście Neru do Warty i Wartę. Terytorium Łęczycan na południowo-wschodnich rubieżach przekraczało Pilicę i zbliżało się do Radomia. Od północy Łęczycanie graniczyli z Mazowszanami, którzy znajdowali się na prawym brzegu Wisły, na północ od obecnej Warszawy[6][3][7].
Innym dowodem o istnieniu Łęczan i innych plemion są nazwy miejscowości. Na południe od Radomia mamy Mazowszany, a nieco dalej, koło Wierzbicy: Łączany, Polany i Pomorzany. Nazwy te mówią, że przedstawiciele tych plemion mieszkali tylko w tych wsiach, będąc otoczonymi przez „miejscowych”[3].
W prowincji łęczyckiej i księstwie łęczyckim
[edytuj | edytuj kod]Trzy kasztelanie zapilickie / nadpilickie (skrzyńska, żarnowska i małogoska) były częścią prowincji łęczyckiej i księstwa łęczyckiego położoną na południowy wschód od Pilicy. Przejściowo istniał urząd wojewody żarnowskiego (ulokowanego w Żarnowie), który mógł zarządzać obszarem obejmującym trzy kasztelanie zapilickie[8].
W pierwszej fazie rozbicia dzielnicowego aż do utworzenia księstwa łęczyckiego w 1231, prowincja łęczycka przez większość czasu była częścią dzielnicy senioralnej; jedynie w latach 1138–1144 prowincja przypadła prawdopodobnie wdowie po Bolesławie III Krzywoustym, Salomei z Bergu, jako tzw. odprawa wdowia[9][1]. W 1146 Bolesław IV Kędzierzawy odłączył trzy zapilickie kasztelanie od prowincji łęczyckiej i dzielnicy senioralnej i nadał je Henrykowi Sandomierskiemu. Trzy zapilickie (nadpilickie) kasztelanie zostają po raz pierwszy włączone do księstwa sandomierskiego. Wracają one do prowincji łęczyckiej, a więc i dzielnicy seniora zapewne wraz ze śmiercią Henryka Sandomierskiego w 1166 roku[9].
W 1239 lub 1243 księstwo łęczyckie utraciło na stałe kasztelanie zapilickie na rzecz księstwa sandomierskiego z powodu klęsk Konrada I mazowieckiego w walce o dzielnice sandomierską i krakowską[1][10][11][9][12][13][3]. Podawane są dwie możliwe daty tego zdarzenia: 1239 r. i zjazd w Przedborzu, kiedy być może Konrad I mazowiecki przekazał te tereny na rzecz księcia sandomierskiego Bolesława V Wstydliwego, lub 1243 r. i wielka klęska Konrada w bitwie z Bolesławem pod Suchodołami[9]. Przed 1306, z archidiakonatu łęczyckiego[14][15] diecezji gnieźnieńskiej został utworzony archidiakonat kurzelowski[16], który odpowiadał obszarowi kasztelanii zapilickich i przetrwał do rozbiorów[16][3]. Posiadanie kasztelanii zapilickich umożliwiało sprawowane kontroli w Małopolsce książętom łęczycko-sieradzkim, zaś książętom krakowskim i sandomierskim zapewniało możliwość szachowania sił wielkopolskich i łęczycko-sieradzkich, stąd region ten obfitował w wiele starć bitewnych[17].
W ziemi sandomierskiej i województwie sandomierskim
[edytuj | edytuj kod]W ziemi sandomierskiej kasztelanie uległy reorganizacji. W ten sposób znika kasztelania skrzyńska, przyłączona w większości do kasztelanii radomskiej i żarnowskiej. Zachowane są kasztelanie małogoska i żarnowska. Od 1320 roku teren kasztelanii zapilickich został razem z księstwem sandomierskim włączony do Zjednoczonego Królestwa Polskiego jako część województwa sandomierskiego. W II poł. XIV w. pojawiają się powiaty jako jednostki terytorialne, które wypierają kasztelanie. Niektóre kasztelanie przekształcają się w powiaty, inne zanikają. Kasztelania żarnowska przeradza się w powiat opoczyński. Z kasztelanii małogoskiej powiększonej o okolice Kielc powstaje powiat chęciński[3][18]. Obszar dawnych kasztelanii znalazł się w zaborze austriackim w 1795 (w wyniku III rozbioru), w Księstwie Polskim w 1807, w zaborze rosyjskim w 1815[19][1][9].
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości
[edytuj | edytuj kod]W 1919, tereny byłych kasztelanii zapilickich znalazły się w województwie kieleckim. Po raz pierwszy tereny te znalazły się w woj. łódzkim w latach 1946–1950; wówczas była to większość powierzchni tych kasztelanii. W 1950, całość tego obszaru trafiła do województwa kieleckiego. Okolice Opoczna i Przedborza znalazły się w województwie piotrkowskim (1975–1998) i łódzkim od 1999. Po reformie administracyjnej z 1999, około 1/3 powierzchni dawnych kasztelanii zapilickich znajduje się w woj. łódzkim, reszta w województwach świętokrzyskim i mazowieckim[19][1][16][12][9].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e Marek Koter , Historyczno-geograficzne podstawy oraz proces kształtowania się regionu łódzkiego., [w:] T. Marszał (red.), Miasto – region – gospodarka w badaniach geograficznych. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, s. 131–161 [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ a b Jerzy Sikora , Między podbojem a prowincją. Przyczynek do piastowskiej organizacji Polski Centralnej w X i XI w. Olgierd Ławrynowicz, Jerzy Maik, Piotr A. Nowakowski (red.), [w:] Non Sensistis Gladios. Studia ofiarowane Marianowi Głoskowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 2011, s. 349–367 [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ a b c d e f TERYTORIUM DO 1772 ROKU (historia regionu radomskiego) [online], Radomskie Towarzystwo Naukowe (RTN), grudzień 2012 [dostęp 2024-03-20] [zarchiwizowane z adresu 2024-03-15] .
- ↑ Aleksander Andrzejewski , Jerzy Sikora (red.), Grodziska wczesnopiastowskie Polski Centralnej, Łódź: Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi; Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, 2017, s. 1–344 .
- ↑ Powieść Minionych Lat, Wrocław 1968, s. 212Powieść minionych lat -- tłumaczenie autorstwa Franciszka Sielickiego. , Por. komentarz wydawcy, s. 88, gdzie są wspomniane różne przypuszczenia badaczy;
- ↑ Henryk Samsonowicz , Łęczyca, Łeczycanie, „Gród Galla”, „Notatki Płockie”, 2 (207), 2006, s. 3–6 [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ Mapa: Główne plemiona w państwie Mieszka I [online] [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ Józef Spors , Wojewodowie Polski dzielnicowej w XII i XIII wieku. Przegląd wojewodów w kontekście ewolucji urzędu od godności nadwornej do urzędu ziemskiego, „Przegląd Historyczny”, 83 (1), 1992, s. 353–370 [zarchiwizowane z adresu 2024-04-07] .
- ↑ a b c d e f Paweł Zięba , Przynależność administracyjno-terytorialna Przedborza na przestrzeni wieków [online], www.przedborz.com.pl [dostęp 2019-09-16] [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ Alicja Szymczakowa , Urzędnicy Łęczyccy i Sieradzcy do połowy XV wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 20, 1984, s. 1–146 [zarchiwizowane z adresu 2023-10-22] , Informacje w haśle na podstawie str. 3-4 i 11-37.
- ↑ Jacek Ladorucki , Tomasz Stolarczyk , O potrzebie stworzenia Słownika biograficznego ziemi łęczyckiej. Ogólne zasady opracowania kompendium i jego znaczenie dla regionu (rozdział: Dzieje ziemi łęczyckiej i jej granice), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum.”, 1/2 (22/23), 2016, s. 117–129 [zarchiwizowane z adresu 2023-11-16] .
- ↑ a b Żarnów: Historia miejscowości [online], sztetl.org.pl (Wirtualny Sztetl) [dostęp 2019-09-16] [zarchiwizowane z adresu] .
- ↑ MAŁOGOSZCZ – miasto królewskie [online], Dawne Kieleckie, 13 listopada 2011 [dostęp 2019-09-16] [zarchiwizowane z adresu 2024-02-28] .
- ↑ Archidiakonat Łęczycki [online], Genopedia [dostęp 2021-10-27] [zarchiwizowane z adresu 2021-10-27] .
- ↑ Religie i wyznania w Koronie w XVIII wieku., (granice kościelne pozostawały w dużej części niezmienne do XVIII w.), Atlas Fontium .
- ↑ a b c Archidiakonat kurzelowski (część diecezji gnieźnieńskiej) i jednostki diecezji krakowskiej. Administracja kościelna w województwie sandomierskim z połowy XVI w. [Archidiakonat kurzelowski (utworzony przed 1306) odpowiada zasięgowi trzech kasztelani zapilickich (nadpilickich) utraconych przez księstwo łęczyckie ok. 1239 r.] [online] [zarchiwizowane z adresu 2024-03-21] .
- ↑ Dariusz Kalina , Miasto i Gmina Wiślice. Dziedzictwo kulturowe., (o grodzie w Małogoszczy, s. 67–68), Wiślica 2018, s. 67–68, ISBN 978-83-65334-32-9 [zarchiwizowane z adresu 2019-09-21] .
- ↑ Marek Słoń (red.), Ziemie polskie Korony w II poł XVI w. (Cz1: Mapy, plany) i (Cz2: Komentarz, indeksy) [online], Instytut Historii PAN, 2021 [zarchiwizowane z adresu 2024-02-28] , ----- Najważniejsze pliki (archiwum web.archive.org) -- Cz1: MAPY, PLANY (177 MB) -- Cz2: KOMENTARZ, INDEKSY (47 MB).
- ↑ a b TERYTORIUM OD 1772 ROKU (historia regionu radomskiego) [online], Radomskie Towarzystwo Naukowe (RTN), grudzień 2012 [dostęp 2024-04-19] [zarchiwizowane z adresu 2024-04-20] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jacek Ladorucki, Tomasz Stolarczyk, O potrzebie stworzenia Słownika biograficznego ziemi łęczyckiej. Ogólne zasady opracowania kompendium i jego znaczenie dla regionu (rozdział: Dzieje ziemi łęczyckiej i jej granice), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum.”, 1/2 (22/23), 2016, s. 117–129.
- Marek Koter, Historyczno-geograficzne podstawy oraz proces kształtowania się regionu łódzkiego., [w:] T. Marszał (red.), Miasto – region – gospodarka w badaniach geograficznych. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, s. 131–161.
- Jerzy Sikora, Między podbojem a prowincją. Przyczynek do piastowskiej organizacji Polski Centralnej w X i XI w., Olgierd Ławrynowicz, Jerzy Maik, Piotr A. Nowakowski (red.), [w:] Non Sensistis Gladios. Studia ofiarowane Marianowi Głoskowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 2011, s. 349–367.
- Paweł Zięba, Przynależność administracyjno-terytorialna Przedborza na przestrzeni wieków, www.przedborz.com.pl [dostęp 2019-09-19].
- Przynależność administracyjna oraz kulturowa okolicznych miejscowości, Historia Koluszek i okolic w internecie, www.dawne-koluszki.pl [dostęp 2019-09-19].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000 (mapa kartograficzna I Rzeczpospolitej z II połowy XVI wieku), autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin: Atlas Fontium: (1) http://atlasfontium.pl/index.php?article=corona (mapa i indeks do pobrania); (2) http://hgisb.kul.lublin.pl/azm/pmapper-4.2.0/map_default.phtml?config=korona&language=pl&resetsession=ALL
- Ziemie polskie Korony w II poł XVI w. (Cz1: Mapy, plany) i (Cz2: Komentarz, indeksy) 2021, autorzy: zespół pod kierownictwem prof. IH PAN Marka Słonia. (1) https://rcin.org.pl/ihpan/dlibra/publication/6733#structure (mapa i indeks do pobrania); (2a) https://data.atlasfontium.pl/maps/178?_ga=2.189141154.865899583.1640103019-2000553280.1624037407 (mapa online); (2b) https://atlasfontium.pl/ziemie-polskie-korony/