Wolverine (film) – Wikipedia, wolna encyklopedia
![]() Logo filmu | |
Gatunek | |
---|---|
Rok produkcji | |
Data premiery | 16 lipca 2013 |
Kraj produkcji | |
Język | |
Czas trwania | 126 minut[1] |
Reżyseria | |
Scenariusz | |
Główne role | |
Muzyka | |
Zdjęcia | |
Scenografia | |
Kostiumy | |
Montaż | |
Produkcja | Lauren Shuler Donner |
Wytwórnia | 20th Century Fox |
Dystrybucja | 20th Century Fox |
Budżet | 120 000 000 USD |
Przychody brutto | 414 828 246 USD |
Poprzednik | X-Men Geneza: Wolverine (2009) |
Kontynuacja | Logan: Wolverine (2017) |
Strona internetowa |
Wolverine (oryg. The Wolverine) – amerykańsko–brytyjski fantastycznonaukowy film akcji z 2013 roku na podstawie serii komiksów o superbohaterze o tym samym imieniu wydawnictwa Marvel Comics. Za reżyserię filmu odpowiadał James Mangold na podstawie scenariusza Marka Bombacka i Scotta Franka. Tytułową rolę zagrał Hugh Jackman, a obok niego w głównych rolach wystąpili: Hiroyuki Sanada, Famke Janssen i Will Yun Lee.
Po wydarzeniach przedstawionych w filmie X-Men: Ostatni bastion Wolverine wyrusza do Japonii, by spotkać się z żołnierzem Ichirō Yashidą, któremu uratował życie podczas II wojny światowej. Zmuszony jest on tam do ochrony jego wnuczki, Mariko Yashidy, która ścigana jest przez zabójców z Yakuzy.
Światowa premiera filmu Wolverine miała miejsce 16 lipca 2013 roku w Londynie. W Polsce zadebiutował on 26 lipca tego samego roku. Film zarobił prawie 415 milionów dolarów przy budżecie 120 milionów i otrzymał przeważnie pozytywne oceny od krytyków. Jest on szóstą produkcją wchodzącą w skład franczyzy uniwersum filmowego osadzonego w świecie X-Men i kontynuacją spin-offu głównej serii X-Men Geneza: Wolverine z 2009 roku. Ostatnia część trylogii, Logan: Wolverine, miała premierę w 2017 roku. W 2019 roku prawa do ekranizacji powróciły do Marvel Studios, które w przyszłości planuje włączyć postaci do franczyzy Filmowego Uniwersum Marvela.
Streszczenie fabuły
[edytuj | edytuj kod]W 1945 roku Logan jest przetrzymywany w japońskim obozie jenieckim niedaleko Nagasaki. Podczas ataku atomowego Logan ratuje oficera, Ichirō Yashidę, chroniąc go przed skutkami wybuchu[2][3].
Akcja przenosi się do współczesności. Odzyskawszy wspomnienia Logan żyje jako pustelnik w Jukonie dręczony halucynacjami Jean Gray, którą musiał zabić, by uratować świat. Odnajduje go Yukio, mutantka ze zdolnością przewidywania śmierci. Ichirō, który umiera na raka, chce, by Logan przyleciał z Yukio do Japonii, ponieważ pragnie spłacić dług wobec niego. W Tokio Logan poznaje syna Ichirō, Shingena, i wnuczkę Mariko. Ichirō proponuje Loganowi przeniesienie swych uzdrawiających zdolności do jego własnego ciała ratując w ten sposób swoje życie i uwalniając Logana od jego niemal całkowitej nieśmiertelności, którą Logan postrzega jako przekleństwo. Logan jednak odmawia i planuje wyjazd następnego dnia. W nocy lekarka Ichirō, doktor Green, wprowadza coś do ciała Logana, co jednak Logan odczuwa jako element snu[2][3].
Rano Yukio informuje Logana o śmierci Ichirō. Podczas pogrzebu gangsterzy z Yakuzy próbują porwać Mariko, ale Loganowi i Mariko udaje się uciec. W trakcie ucieczki Logan zostaje postrzelony i zauważa, że jego rany nie goją się tak szybko, jak powinny. Logan i Mariko ukrywają się w hotelu. W międzyczasie Harada, ochroniarz Ichirō, spotyka się z doktor Green, która demonstruje na nim swoje moce mutantki i rozkazuje mu odnaleźć Logana i Mariko. Logan i Mariko udają się do domu Ichirō w Nagasaki po drodze zakochując się w sobie. W Tokio Yukio ma wizję śmierci Logana i wyrusza go ostrzec. Zanim przybywa, Mariko zostaje schwytana przez Yakuzę. Po przesłuchaniu jednego z porywaczy Logan i Yukio docierają do narzeczonego Mariko, Noburo Mori. Mori przyznaje się, że spiskował z Shingenem w sprawie porwania Mariko, ponieważ Ichirō pozostawił kontrolę nad firmą jej, a nie Shingenowi[2][3].
Kiedy Mariko zostaje doprowadzona do Shingena, Harada ze swoimi ludźmi atakują posiadłość i zabierają ją. Docierają tam później Logan i Yukio. Za pomocą urządzenia rentgenowskiego odkrywają robota – pasożyta przyczepionego do serca Logana, który tłumi jego zdolność regeneracji. Logan rozcina swoje ciało i usuwa urządzenie. Zaraz po tym Shingen ich atakuje, ale Yukio udaje się powstrzymać go na tyle długo, aby Logan mógł dojść do siebie i go zabić. Logan odnajduje Mariko w wiosce narodzin Ichirō, gdzie zostaje schwytany przez ludzi Harady. Doktor Green umieszcza go w urządzeniu, które ma na celu wydobycie z niego czynnika jego samoregeneracji. Przedstawia mu ona też Srebrnego Samuraja, elektromechaniczną zbroję z mieczami wykonanymi z adamantium. Mariko udaje się uciec od Harady, który uważa, że działał na jej korzyść, po czym udaje się jej uwolnić Logana. Kiedy Harada dostrzega swój błąd i pomaga w ucieczce Loganowi, zostaje zabity przez Srebrnego Samuraja[2][3].
Na miejscu pojawia się Yukio, która zabija doktor Green. Podczas walki z Loganem Srebrny Samuraj ucina szpony Logana i zaczyna odbierać mu zdolność do samoregeneracji. Okazuje się, że w zbroi Samuraja znajduje się Ichirō, który sfingował swoją śmierć. Ichirō odzyskuje młodość, ale Mariko dźga go odciętymi szponami Logana. Loganowi odrastają szpony, po czym ten zabija Ichirō. Następnie traci przytomność i doświadcza ostatniej wizji Jean Grey, w której decyduje się pozwolić jej odejść. Mariko zostaje dyrektorem generalnym Yashida Industries i żegna się z Loganem, który przygotowuje się do wylotu z Japonii. Yukio przysięga pozostać u boku Logana jako jego ochroniarz i razem wyjeżdżają[2][3].
W scenie między napisami Logan wraca po dwóch latach do Stanów Zjednoczonych, a na lotnisku podchodzą do niego Charles Xavier i Erik Lehnsherr, którzy ostrzegają go o poważnym zagrożeniu dla mutantów[2][3].
Obsada
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
- Hugh Jackman jako James „Logan” Howlett / Wolverine, mutant posiadający szpony w rękach, wyostrzone zmysły oraz umiejętność regeneracji. W wyniku eksperymentu jego szkielet, w tym również szpony, został pokryty niezniszczalnym adamantium[4].
- Hiroyuki Sanada jako Shingen Yashida, syn Ichirō, ojciec Mariko[5].
- Famke Janssen jako Jean Grey, mutantka posiadająca zdolności telekinetyczne i telepatyczne. Pojawia się w snach Logana[6].
- Will Yun Lee jako Kenuichio Harada, były chłopak Mariko, członek klanu Black Ninja chroniącego rodzinę Yashidów[7].
W filmie ponadto występują: Tao Okamoto jako Mariko Yashida, córka Shingena i wnuczka Ichirō, której życie jest zagrożone z woli jej dziadka[5]; Rila Fukushima jako Yukio, mutantka i zabójczyni z klanu Ichirō[5]; Swietłana Chodczenkowa jako Viper, mutantka posiadająca odporność na toksyny[8][1]; Hal Yamanouchi jako Ichirō Yashida / Srebrny Samuraj, ojciec Shingena, dziadek Mariko oraz założyciel Yashida Industries[5]. Ken Yamamura zagrał młodego Ichirō, który został uratowany przez Logana podczas bombardowania Nagasaki[9] oraz Brian Tee jako Noburo Mori, skorumpowany minister sprawiedliwości i narzeczony Mariko[10].
W rolach cameo występują Patrick Stewart jako Charles Xavier / Profesor X i Ian McKellen jako Eric Lensherr / Magneto, którzy pojawiają się w scenie po napisach[11].
(James „Logan” Howlett / Wolverine)
(Shingen Yashida)
(Jean Grey)
(Kenuichio Harada)
(Viper)
(Mariko Yashida)
(Yukio)
Produkcja
[edytuj | edytuj kod]Rozwój projektu
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/James_Mangold_by_Gage_Skidmore.jpg/240px-James_Mangold_by_Gage_Skidmore.jpg)
We wrześniu 2007 Gavin Hood, reżyser filmu X-Men Geneza: Wolverine, zasugerował powstanie sequela, którego akcja będzie się rozgrywać w Japonii[12]. W maju 2009 roku, zaraz po premierze pierwszego filmu, 20th Century Fox oficjalnie zapowiedziało film[4]. W sierpniu Christopher McQuarrie został zatrudniony do napisania scenariusza[13]. McQuarrie poinformował w marcu 2010 roku, że scenariusz jest gotowy[14]. W październiku ujawniono, że Darren Aronofsky prowadzi rozmowy na temat stanowiska reżysera[15]. W tym samym miesiącu Jackman potwierdził jego angaż[16], ale w marcu 2011 roku Aronofsky z niego zrezygnował[17].
Wśród kandydatów na miejsce Aronofsky’ego znaleźli się José Padilha, Doug Liman, Antoine Fuqua, Mark Romanek, Justin Lin, Gavin O’Connor, James Mangold i Gary Shore[18]. W czerwcu 2011 roku studio poinformowało, że reżyserią zajmie się Mangold[19]. We wrześniu Mark Bomback został zatrudniony do poprawienia scenariusza McQuarrie’a[20]. W lutym 2012 roku studio wyznaczyło datę amerykańskiej premiery na 26 lipca 2013 roku[21].
Casting
[edytuj | edytuj kod]W maju 2009 roku został potwierdzony powrót Hugh Jackmana w roli Wolverine’a[4]. W lipcu 2012 roku do obsady dołączyli Hiroyuki Sanada jako Shingen, Hal Yamanouchi jako Yashida, Tao Okamoto jako Mariko, Rila Fukushima jako Yukio[5], Will Yun Lee jako Harada[7] i Brian Tee jako Noburo Mori[10]. W tym samym miesiącu Swietłana Chodczenkowa rozpoczęła negocjacje dotyczące zagrania roli Viper. Wcześniej studio planowało obsadzić w tej roli Jessikę Biel[8].
W październiku pojawiły się doniesienia, że Famke Janssen powróci do roli Jean Grey z oryginalnej trylogii o X-Menach[22]. W marcu 2013 roku informacja ta została potwierdzona[6].
Zdjęcia i postprodukcja
[edytuj | edytuj kod]Zdjęcia do filmu rozpoczęły się 30 lipca 2012 roku na przedmieściach Sydney w Australii[23]. Na przełomie sierpnia i września zdjęcia zrealizowano w Japonii (Tokio, Fukuyama)[24][25]. Na początku października powrócono do Sydney[26]. Prace na planie zakończyły się 21 listopada tego samego roku[27]. Za zdjęcia odpowiadał Ross Emery, scenografią zajął się François Audouy, a kostiumy zaprojektowała Isis Mussenden[1].
Montażem zajął się Michael McCusker. Efekty specjalne przygotowały studia: Weta Digital, Iloura, Shade VFX, Universal Production Partners, Method Studios i Rising Sun Pictures, a odpowiadali za nie Philip Brennan i Jamie Stevenson[1].
Muzyka
[edytuj | edytuj kod]We wrześniu 2012 roku poinformowano, że Marco Beltrami został zatrudniony do skomponowania muzyki do filmu[28]. The Wolverine (Original Motion Picture Soundtrack) został wydany 23 lipca 2013 roku przez Sony Classical Records[29].
The Wolverine (Original Motion Picture Soundtrack) – 2013 | |||
---|---|---|---|
Nr | Tytuł utworu | Autor | Długość |
1. | „A Walk in the Woods” | M. Beltrami | 1:02 |
2. | „Threnody for Nagasaki” | M. Beltrami | 1:15 |
3. | „Euthanasia” | M. Beltrami | 1:36 |
4. | „Logan’s Run” | M. Beltrami | 3:56 |
5. | „The Offer” | M. Beltrami | 3:15 |
6. | „Arriving at the Temple” | M. Beltrami | 2:10 |
7. | „Funeral Fight” | M. Beltrami | 4:22 |
8. | „Two Handed” | M. Beltrami | 4:04 |
9. | „Bullet Train” | M. Beltrami | 1:31 |
10. | „The Snare” | M. Beltrami | 1:32 |
11. | „Abduction” | M. Beltrami | 2:11 |
12. | „Trusting” | M. Beltrami | 1:54 |
13. | „Ninja Quiet” | M. Beltrami | 3:40 |
14. | „Kantana Surgery” | M. Beltrami | 3:50 |
15. | „The Wolverine” | M. Beltrami | 2:21 |
16. | „The Hidden Fortress” | M. Beltrami | 5:02 |
17. | „Silver Samurai” | M. Beltrami | 3:27 |
18. | „Sword of Vengence” | M. Beltrami | 4:32 |
19. | „Dreams” | M. Beltrami | 1:21 |
20. | „Goodbye Mariko” | M. Beltrami | 1:01 |
21. | „Where to?” | M. Beltrami | 2:25 |
22. | „Whole Step Haiku” | M. Beltrami | 2:08 |
58:35 |
Wydanie
[edytuj | edytuj kod]Światowa premiera filmu Wolverine miała miejsce 16 lipca 2013 roku w Londynie, podczas której pojawili się obsada, twórcy filmu oraz zaproszeni goście[30]. Film zadebiutował dla szerszej publiczności 26 lipca tego samego roku zarówno w Stanach Zjednoczonych[21] jak i w Polsce[31].
Odbiór
[edytuj | edytuj kod]Box office
[edytuj | edytuj kod]Film przy budżecie 120 milionów dolarów zarobił prawie 415 milionów, z czego ponad 130 milionów w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie oraz prawie 870 tysięcy w Polsce[32].
Krytyka w mediach
[edytuj | edytuj kod]Film otrzymał przeważnie pozytywne oceny od krytyków. W serwisie Rotten Tomatoes 71% z 259 recenzji uznano za pozytywne, a średnia ocen wystawionych na ich podstawie wyniosła 6,3/10[33]. Na portalu Metacritic średnia ważona ocen z 46 recenzji wyniosła 61 punktów na 100[34]. Natomiast według serwisu CinemaScore, zajmującego się mierzeniem atrakcyjności filmów w Stanach Zjednoczonych, publiczność przyznała mu ocenę A- w skali od F do A+[35].
Peter Debruge z „Variety” napisał o filmie, że jest to „zabawne i zaskakująco egzystencjalne odstępstwo od jego [Wolverine’a] zwykłych wyczynów w X-Men. Chociaż Wolverine jest teraz nieco zmęczony światem i znużony walką, Jackman jest w szczytowej formie korzystając z okazji, by przetestować fizyczne i emocjonalne skrajności postaci. Fani może woleliby więcej akcji lub efektów, ale Mangold robi to lepiej odzyskując duszę postaci, której niemal całkowita nieśmiertelność sprawiała, że był męczący”[1]. Scott Collura z IGN stwierdził, że „The Wolverine to samodzielna przygoda klasycznej postaci, która przypomina nam, że ów gatunek to coś więcej niż budowanie uniwersów i crossovery. (...) (Ta) historia przedstawia głęboki i fascynujący portret Logana, postaci, w przypadku której Jackman wciąż odnajduje nowe sposoby na grę przez te wszystkie lata”[36]. Henry Barnes z „The Guardian” przyznał ocenę 2 na 5 i napisał, że „Hugh Jackman szósty raz w tym samym kostiumie z włosów i szponów wygląda na coraz bardziej zmęczonego, ponieważ fabuła stała się bardziej skomplikowana, a akcja nudniejsza i bardziej płaska”[37].
Marcin Pietrzyk z portalu Filmweb ocenił film na 6 z 10 i stwierdził, że „największą atrakcją jest Hugh Jackman. Oglądając go w Wolverinie, ma się wrażenie, że żaden inny aktor nie został lepiej dobrany do odgrywanego superbohatera. Czy jest zrozpaczony, wściekły, bezwzględny, ironiczny czy też szlachetny – za każdym razem jest równie wiarygodny. To niebywała sztuka, której w komiksowych adaptacjach ostatnich lat nikt inny nie był w stanie powtórzyć. Tylko on mógł się tak obcesowo obejść z ministrem sprawiedliwości i pozostać w naszych oczach szlachetnym herosem.”[38]. Marcin Rybicki z „Gazety Prawnej” przyznał ocenę 3 na 6 i napisał, że „James Mangold mógł zrobić to co w komiksowym pierwowzorze osiągnęli Claremont i Miller – gatunkową wariację na temat superbohatera. Wolverine jest najlepszy w tych momentach, w których nie przypomina ekranizacji komiksu a sensacyjny dramat. W pozostałych chwilach, a zwłaszcza w finale, jest po prostu przeciętny.”[39].
Nagrody i nominacje
[edytuj | edytuj kod]Rok | Ceremonia | Kategoria | Nominowani | Rezultat | Przypis |
---|---|---|---|---|---|
2013 | Golden Schmoes Awards | Ulubiony plakat filmowy | Wolverine | Wygrana | [40] |
2014 | People’s Choice Awards | Ulubiony film akcji | Wolverine | Nominacja | [41] |
Ulubiony aktor filmowy | Hugh Jackman | Nominacja | |||
Ulubiony aktor w filmie akcji | Hugh Jackman | Nominacja | |||
Amerykańska Gildia Aktorów Filmowych | Najlepszy zespół kaskaderski w filmie | Wolverine | Nominacja | [42] | |
Kids’ Choice Awards | Ulubiony męski kopacz tyłków | Hugh Jackman | Nominacja | [43] | |
Saturn | Najlepsza adaptacja komiksu | Wolverine | Nominacja | [44] |
Kontynuacja i reboot Filmowego Uniwersum Marvela
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
W październiku 2013 roku 20th Century Fox poinformowało o planach kontynuacji[45]. Logan: Wolverine miał premierę w 2017 roku. Za reżyserię ponownie odpowiadał James Mangold, który napisał scenariusz wspólnie z Scottem Frankiem i Michaelem Greenem. W tytułowej roli powrócił Hugh Jackman, a rolę Charlesa Xaviera z poprzednich filmów franczyzy powtórzył Patrick Stewart[46]. Jest to ostatni film, w którym Jackman i Stewart wcielili się w te role[47].
W październiku 2017 roku poinformowano, że Mangold zaczął prace nad scenariuszem do spin-offu Logana[48] wstępnie zatytułowanego Laura[49]. Fabuła miała się koncentrować wokół dalszej historii Laury Kinney / X-23[48]. W 2019 roku The Walt Disney Company sfinalizował transakcję zakupu 21st Century Fox, wskutek czego wszystkie filmy studia związane z franczyzą filmową o X-Menach zostały anulowane, a Marvel Studios przejęło kontrolę nad postaciami[50]. Prezes Disneya, Robert Iger, poinformował, że postać Wolverine’a zostanie włączona do Filmowego Uniwersum Marvela[51].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Peter Debruge: Film Review: ‘The Wolverine’. Variety. [dostęp 2013-07-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-02)]. (ang.).
- ↑ a b c d e f James Mangold, Wolverine, 20th Century Fox, 16 lipca 2013 .
- ↑ a b c d e f The Wolverine (2013). Movie Popper. [dostęp 2022-05-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-05-26)]. (ang.).
- ↑ a b c Gina Serpe: Wolverine Sequel Already in the Works. E! Entertainment. [dostęp 2009-05-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-29)]. (ang.).
- ↑ a b c d e Exclusive The Wolverine Casting News!. Superhero Hype. [dostęp 2012-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-20)]. (ang.).
- ↑ a b Robert Yaniz Jr: 'The Wolverine': Hugh Jackman on Jean Grey’s Return. Screen Rant. [dostęp 2013-03-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-14)]. (ang.).
- ↑ a b Dave Trumbore: Wolverine Cast Adds Hiroyuki Sanada, Hal Yamanouchi, Tao Okamoto and Rila Fukushima [Update: Will Yun Lee to Play Villain]. Collider. [dostęp 2012-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-01-09)]. (ang.).
- ↑ a b Adam Chitwood: Svetlana Khodchenkova in Talks to Play Viper in The Wolverine. Collider. [dostęp 2012-07-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-01-09)]. (ang.).
- ↑ Alec Jordan: Godzilla’s Ken Yamamura Has Monster Potential. Tokyo Weekender. [dostęp 2014-06-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-26)]. (ang.).
- ↑ a b Borys Kit: 'Wolverine' Sequel Casts Two Villains. The Hollywood Reporter. [dostęp 2012-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-31)]. (ang.).
- ↑ Eric Eisenberg: What's Going On In The End Credits Of The Wolverine?. Cinema Blend. [dostęp 2013-07-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-11-07)]. (ang.).
- ↑ Kyle Braun, Jordan Riefe: Rendition Interviews. UGO Entertainment. [dostęp 2007-09-29]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ Brad Brevet: ‘Valkyrie’ Scripter Taking On ‘Wolverine’ Sequel. Coming Soon. [dostęp 2009-08-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-29)]. (ang.).
- ↑ Roger Friedman: Wolverine Japan Adventure Is a Go. Showbiz 411. [dostęp 2010-03-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-03)]. (ang.).
- ↑ Darren Aronofsky in Talks for Wolverine 2. Superhero Hype. [dostęp 2010-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-20)]. (ang.).
- ↑ Bennett Marcus: Hugh Jackman Promises Aronofsky’s Wolverine 2 Will Be ‘Thoughtful,’ ‘Meaty’. Vulture. [dostęp 2010-10-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-15)]. (ang.).
- ↑ Pamela McClintock: Darren Aronofsky Bows Out as 'Wolverine' Director. The Hollywood Reporter. [dostęp 2011-03-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-21)]. (ang.).
- ↑ Rachel Abrams: Fox’s ‘Wolverine’ helmer search down to 8. Variety. [dostęp 2011-03-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-11-21)]. (ang.).
- ↑ Mike Fleming Jr: Fox Chooses James Mangold On 'Wolverine'. Deadline Hollywood. [dostęp 2011-06-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-13)]. (ang.).
- ↑ Jeff Sneider: ‘Total Recall’ scribe rewriting ‘Wolverine’. Variety. [dostęp 2011-09-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-02)]. (ang.).
- ↑ a b Josh Wigler: 'The Wolverine' Claws Out July 26, 2013 Release Date. MTV. [dostęp 2012-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ Kevin Jagernauth: Famke Janssen Will Reportedly Cameo As Jean Grey In ‘The Wolverine’. Indie Wire. [dostęp 2012-10-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-29)]. (ang.).
- ↑ Hugh Jackman 'pumped' on day one of Wolverine filming. The Daily Telegraph. [dostęp 2012-07-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-20)]. (ang.).
- ↑ James Mangold: We are all enroute to Japan today. Part two of the shoot begins today- shooting in the land of the rising sun.. Twitter. [dostęp 2012-08-25]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ Hugh Jackman: Thanks to all the fans in Tomonoura... we loved it! We will miss you!. Twitter. [dostęp 2012-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ CBD's turning Japanese for Hugh. The Daily Telegraph. [dostęp 2012-10-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-20)]. (ang.).
- ↑ David Bentley: Filming wraps on The Wolverine, first trailer due early 2013. Coventry Telegraph. [dostęp 2012-11-22]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ Marco Beltrami to Score ‘The Wolverine’. Film Music Reporter. [dostęp 2012-09-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-20)]. (ang.).
- ↑ ‘The Wolverine’ Soundtrack Preview. Film Music Reporter. [dostęp 2013-07-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-29)]. (ang.).
- ↑ Scott Johnson: The Wolverine World Premiere Announced. Comic Book. [dostęp 2017-09-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-29)]. (ang.).
- ↑ Muskularny Hugh Jackman na nowym zdjęciu z "Wolverine". Onet.pl. [dostęp 2013-02-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-29)]. (pol.).
- ↑ The Wolverine. Box Office Mojo. [dostęp 2022-02-10]. (ang.).
- ↑ The Wolverine. Rotten Tomatoes. [dostęp 2022-02-10]. (ang.).
- ↑ The Wolverine. Metacritic. [dostęp 2022-02-10]. (ang.).
- ↑ Nikki Finke: ‘Wolverine’ Whimpers Weak $55M Domestic Weekend But Roars Big $141.1M Worldwide. Deadline Hollywood. [dostęp 2013-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-02)]. (ang.).
- ↑ Scott Collura: The Wolverine Review. IGN. [dostęp 2013-07-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-22)]. (ang.).
- ↑ Henry Barnes: The Wolverine – first look review. The Guardian. [dostęp 2013-07-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-10)]. (ang.).
- ↑ Marcin Pietrzyk: Mroczny obiekt pożądania. Filmweb. [dostęp 2013-07-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-01)]. (pol.).
- ↑ Marcin Rybicki: "Wolverine" – recenzja. Gazeta Prawna. [dostęp 2013-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-08)]. (pol.).
- ↑ Golden Schmoes winners and nominees 2013. joblo.com. [dostęp 2020-08-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-11-11)]. (ang.).
- ↑ People’s Choice Awards 2014: The winners list. CNN. [dostęp 2014-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-05)]. (ang.).
- ↑ Dave McNary: ’12 Years a Slave,’ ‘Breaking Bad’ Lead SAG Nominations. Variety. [dostęp 2013-12-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-17)]. (ang.).
- ↑ Philiana Ng: Nickelodeon’s Kids’ Choice Awards Nominations Revealed. The Hollywood Reporter. [dostęp 2014-02-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-21)]. (ang.).
- ↑ Nikara Johns: ‘Gravity,’ ‘The Hobbit: The Desolation of Smaug’ Lead Saturn Awards Noms. Variety. [dostęp 2014-02-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-17)]. (ang.).
- ↑ Mike Fleming Jr: James Mangold, Hugh Jackman Sinking Claws Into Another ‘The Wolverine’ Film. Deadline Hollywood. [dostęp 2013-10-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-27)]. (ang.).
- ↑ Brett White: Updated: 20th Century Fox Refutes Extended Logan Synopsis. CBR.com. [dostęp 2017-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-30)]. (ang.).
- ↑ Jacob Stolworthy: Logan: Patrick Stewart says Wolverine 3 will be his last X-Men film. Independent. [dostęp 2017-02-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-25)]. (ang.).
- ↑ a b Ana Dumaraog: Logan Director is Working On X-23 Spinoff Script [UPDATED]. Screen Rant. [dostęp 2017-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-26)]. (ang.).
- ↑ Aaron Couch: 'Logan' Team on Dreaming Up a 'Laura' Spinoff and Finding the Drama in Wolverine's Goodbye. The Hollywood Reporter. [dostęp 2017-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-24)]. (ang.).
- ↑ Allie Gemmill: X-Men Movies Fox Had Planned (That Won’t Happen At Disney). Screen Rant. [dostęp 2019-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-28)]. (ang.).
- ↑ Peter White, Dade Hayes: Disney-Fox Deal: Bob Iger Discusses Digital Future, James Murdoch, Hulu and $2B Cost Savings. Deadline Hollywood. [dostęp 2017-12-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-17)]. (ang.).