System Oddział Piętro Wiek (mln lat) Czwartorzęd Holocen Megalaj obecnie–0,0042 Northgrip 0,0042–0,0082 Grenland 0,0082–0,0117 Plejstocen Późny Plejstocen 0,0117–0,129 Chiban 0,129–0,774 Kalabr 0,774–1,80 Gelas 1,80–2,58 Paleogen Oligocen Szat starsze Podział neogenu według IUGS , luty 2022
Plejstocen (z gr. πλεῖστος 'większość' i καινός 'nowy')
Za koniec plejstocenu uważany jest schyłek ostatniego zlodowacenia (północnopolskiego ), a także koniec paleolitu .
Dawniej plejstocen zwano dyluwium (łac. 'potop'). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową , lub epoką lodową , ze względu na występujące w nim zlodowacenia . W plejstocenie olbrzymie lodowce kontynentalne (tzw. lądolody ) pokrywały co najmniej kilkakrotnie północną i środkową część Europy , łącznie z Polską , a także inne obszary strefy umiarkowanej: zachodnią Syberię , Amerykę Północną , Grenlandię i Tybet , a na półkuli południowej Ziemię Ognistą , Argentynę i Tasmanię .
Klimat plejstocenu ulegał cyklicznym wahaniom, wielokrotnie po fali zimna (glacjał ) następowało ocieplenie (interglacjał ). Najważniejsze glacjały i interglacjały wydzielane w obrębie plejstocenu w Europie (w tysiącach lat) to:[1]
Plejstoceńskie osady lądowe to przede wszystkim osady rzeczne (aluwia ), jeziorne, stokowe i lessowe . Tego wieku są także duże ilości materiału transportowanego przez przemieszczające się (transgredujące) lodowce i lądolody . Rzadziej spotykane są osady jaskiniowe , trawertynowe i wulkaniczne (lawy , popioły ). W obrębie akwenów morskich, osady plejstoceńskie występują głównie jako warstwy stropowe płytkich basenów, głównie (ale z ważnymi wyjątkami) na obszarach w odległości kilkudziesięciu kilometrów od współczesnego brzegu. W kilku obszarach aktywnych geologicznie, takich jak wybrzeże południowej Kalifornii , plejstoceńskie złoża morskie można znaleźć na wysokości kilkuset metrów.
Plejstoceńską tundrę glacjalną porastała roślinność zimnolubna: wierzba zielna (Salix herbacea ), brzoza karłowata (Betula nana ), dębik ośmiopłatkowy (Dryas octopetala ), bylice (Artemisia ), trawy , mchy i porosty . W obszarach południowych strefy subarktycznej rosły lasy borealne , przypominające współczesną tajgę .
Fauna plejstocenu (m.in. mamuty , nosorożec włochaty ) Fauna plejstocenu (glyptodon i megaterium ) Na Ziemi trwa „era wielkich ssaków ”. Główni przedstawiciele plejstoceńskiej megafauny to: mamut włochaty (Mamuthus primigenius ), nosorożec włochaty (Coleodonta antiqitatis ), piżmowół (Ovibos moschatus ), niedźwiedź jaskiniowy (Ursus spelaeus ) i jeleń olbrzymi (Megaloceros giganteus ).
Koniec plejstocenu to również era wymierania megafauny i eksplozji demograficznej człowieka w późnym paleolicie . Wymieranie megafauny w Ameryce Północnej mogło być spowodowane konkurencją między lokalnymi roślinożercami a bizonami przybyłymi z Eurazji [3] .
Osobny artykuł: Antropogeneza . W plejstocenie rozwinął się rodzaj Homo , do którego należy także człowiek rozumny . Jego najwcześniejszym przedstawicielem był Homo habilis , gatunek występujący od najstarszego plejstocenu, ok. 2,5 miliona lat temu. Homo erectus jako pierwszy gatunek człowiekowatych opanował użycie ognia i rozprzestrzenił się poza Afryką. W późnym plejstocenie na terenach Europy żyły dwa podgatunki (lub gatunki) człowieka: Homo sapiens neandertalensis (H. neandertalensis ) i H. sapiens fossilis (H. sapiens ). Pod koniec plejstocenu wykształciły się na świecie główne odmiany naszego gatunku (tzw. rasy ludzkie ): mongoloidalna w Azji, negroidalna w Afryce Środkowej, odmiana europeidalna i australoidalna .
W okresu plejstocenu Homo habilis osiąga poziom, który w antropologii i paleoantropologii określa się mianem paleolitu . Część tzw. starszego paleolitu (czyli dolnego) (od. ok. 2 mln lat temu do 120 tys. lat temu) przypada na najdawniejszy okres plejstocenu, środkowy paleolit trwa do 40 tys. lat temu, a tzw. młodszy (czyli górny) przypada na okres od 40 do 10 tys. lat temu.
↑ Por. Pleistocene - major events (ang. ) ↑ Ostateczne cofnięcie (stopnienie) lodowca następowało stopniowo na różnych terenach: wcześniej na południu, później na północy Europy oraz Ameryki i w górach. Niezależnie od tego przyjęta jest jedna granica plejstocen/holocen, czyli w poszczególnych rejonach wycofał się on jeszcze w plejstocenie (np. w Polsce ok. 13,8 tys. 14 C lat BP - faza Gardna ) lub już w holocenie (np. Skandynawia uwolniła się od lodu we wczesnym holocenie ok. 8 tys. lat BP). ↑ Rebacca Coffey. Bizony kontra mamuty . „Świat Nauki”. nr 4 (236), s. 7, kwiecień 2011. ISSN 0867-6380 . Ronald Blakey: Pleistocene (50 ka) . [w:] Mollewide Plate Tectonic Maps [on-line]. Colorado Plateau Geosystems, Inc.. [dostęp 2015-08-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-08)]. W lewych kolumnach znajdują się eony ; prawa kolumna: pogrubionym tekstem zaznaczone są ery ; zwykłym tekstem zaznaczone są okresy Hadeik (4,567 – 4,0 mld lat temu) Archaik (4,0 – 2,5 mld lat temu) Eoarchaik (4 – 3,6 mld lat temu) Paleoarchaik (3,6 – 3,2 mld lat temu) Mezoarchaik (3,2 – 2,8 mld lat temu) Neoarchaik (2,8 – 2,5 mld lat temu) Proterozoik (2,5 mld lat temu – 538,8 mln lat temu) Paleoproterozoik (2,5 – 1,6 mld lat temu) Sider (2,5 – 2,3 mld lat temu) Riak (2,3 – 2,05 mld lat temu) Orosir (2,05 – 1,8 mld lat temu) Stater (1,8 – 1,6 mld lat temu) Mezoproterozoik (1,6 – 1 mld lat temu) Kalim (1,6 – 1,4 mld lat temu) Ektas (1,4 – 1,2 mld lat temu) Sten (1,2 – 1 mld lat temu) Neoproterozoik (1 mld lat temu – 542 mln lat temu) Ton (1 mld lat temu – 720 mln lat temu) Kriogen (720 – 635 mln lat temu) Ediakar (635 – 538,8 mln lat temu)
Poziomo zaznaczono ery ; W lewych kolumnach znajdują się okresy ; prawa kolumna: pogrubionym tekstem zaznaczone są epoki ; zwykłym tekstem zaznaczone są wieki Kambr (538,8 – 485,4 mln lat temu) Terenew (538,8 – 521 mln lat temu) Fortun (538,8 – 529 mln lat temu) wiek 2 (529 – 521 mln lat temu) Epoka 2 (521 – 509 mln lat temu) wiek 3 (521 – 514 mln lat temu) wiek 4 (514 – 509 mln lat temu) Miaoling (509 – 497 mln lat temu) Wuliuan (509 – 504,5 mln lat temu) Drum (504,5 – 500,5 mln lat temu) Gużang (500,5 – 497 mln lat temu) Furong (497 – 485,4 mln lat temu) Paib (497 – 494 mln lat temu) Dziangszan (494 – 489,5 mln lat temu) wiek 10 (489,5 – 485,4 mln lat temu) Ordowik (485,4 – 443,8 mln lat temu) Wczesny ordowik (485,4 – 470,0 mln lat temu) Tremadok (485,4 – 477,7 mln lat temu) Flo (477,7 – 470,0 mln lat temu) Ordowik środkowy (470,0 – 458,4 mln lat temu) Daping (470,0 – 467,3 mln lat temu) Darriwil (467,3 – 458,4 mln lat temu) Ordowik późny (458,4 – 443,8 mln lat temu) Sandb (458,4 – 453,0 mln lat temu) Kat (453,0 – 445,2 mln lat temu) Hirnant (445,2 – 443,8 mln lat temu) Sylur (443,8 – 419,2 mln lat temu) Landower (443,8 – 433,4 mln lat temu) Ruddan (443,8 – 440,8 mln lat temu) Aeron (440,8 – 438,5 mln lat temu) Telicz (438,5 – 433,4 mln lat temu) Wenlok (433,4 – 427,4 mln lat temu) Szejnwud (433,4 – 430,5 mln lat temu) Homer (430,5 – 427,4 mln lat temu) Ludlow (427,4 – 423,0 mln lat temu) Gorst (427,4 – 425,6 mln lat temu) Ludford (425,6 – 423,0 mln lat temu) Przydol (423,0 – 419,2 mln lat temu) Dewon (419,2 – 358,9 mln lat temu) Wczesny dewon (419,2 – 393,3 mln lat temu) Lochkow (419,2 – 410,8 mln lat temu) Prag (410,8 – 407,6 mln lat temu) Ems (407,6 – 393,3 mln lat temu) Dewon środkowy (393,3 – 382,7 mln lat temu) Eifel (393,3 – 387,7 mln lat temu) Żywet (387,7 – 382,7 mln lat temu) Dewon późny (382,7 – 358,9 mln lat temu) Fran (382,7 – 372,2 mln lat temu) Famen (372,2 – 358,9 mln lat temu) Karbon (358,9 – 298,9 mln lat temu) Missisip (358,9 – 323,2 mln lat temu) Wczesny missisip /Turnej (358,9 – 346,7 mln lat temu) Środkowy missisip /Wizen (346,7 – 330,9 mln lat temu) Późny missisip /Serpuchow (330,9 – 323,2 mln lat temu) Pensylwan (323,2 – 298,9 mln lat temu) Wczesny pensylwan /Baszkir (323,2 – 315,2 mln lat temu) Środkowy pensylwan /Moskow (315,2 – 307,0 mln lat temu) Późny pensylwan (307,0 – 298,9 mln lat temu) : Kasimow (307,0 – 303,7 mln lat temu) Gżel (303,7 – 298,9 mln lat temu) Perm (298,9 – 251,9 mln lat temu) Cisural (298,9 – 273,0 mln lat temu) Assel (298,9 – 293,5 mln lat temu) Sakmar (293,5 – 290,1 mln lat temu) Artinsk (290,1 – 283,5 mln lat temu) Kungur (283,5 – 273,0 mln lat temu) Gwadalup (273,0 – 259,5 mln lat temu) Road (273,0 – 266,9 mln lat temu) Word (266,9 – 264,3 mln lat temu) Kapitan (264,3 – 259,5 mln lat temu) Loping (259,5 – 251,9 mln lat temu) Wucziaping (259,5 – 254,1 mln lat temu) Czangsing (254,1 – 251,9 mln lat temu)
Trias (251,9 – 201,3 mln lat temu) Wczesny trias (251,9 – 247,2 mln lat temu) Ind (251,9 – 251,2 mln lat temu) Olenek (251,2 – 247,2 mln lat temu) Środkowy trias (247,2 – 235 mln lat temu) Anizyk (247,2 – 242 mln lat temu) Ladyn (242 – 237 mln lat temu) Późny trias (237 – 201,3 mln lat temu) Karnik (237 – 227 mln lat temu) Noryk (227 – 208,5 mln lat temu) Retyk (208,5 – 201,4 mln lat temu) Jura (201,4 – 145,0 mln lat temu) Jura wczesna (201,4 – 174,7 mln lat temu) Hettang (201,4 – 199,5 mln lat temu) Synemur (199,5 – 192,9 mln lat temu) Pliensbach (192,9 – 184,2 mln lat temu) Toark (184,2 – 174,7 mln lat temu) Jura środkowa (174,7 – 161,5 mln lat temu) Aalen (174,7 – 170,9 mln lat temu) Bajos (170,9 – 168,2 mln lat temu) Baton (168,2 – 165,3 mln lat temu) Kelowej (165,3 – 161,5 mln lat temu) Jura późna (161,5 – 145,0 mln lat temu) Oksford (161,5 – 154,8 mln lat temu) Kimeryd (154,8 – 149,2 mln lat temu) Tyton (149,2 – 145,0 mln lat temu) Kreda (145,0 – 66 mln lat temu) Wczesna kreda (145,0 – 100,5 mln lat temu) Berrias (145,0 – 139,8 mln lat temu) Walanżyn (139,8 – 132,6 mln lat temu) Hoteryw (132,6 – 125,77 mln lat temu) Barrem (125,77 – 121,4 mln lat temu) Apt (121,4 – 113,0 mln lat temu) Alb (113,0 – 100,5 mln lat temu) Późna kreda (100,5 – 66 mln lat temu) Cenoman (100,5 – 93,9 mln lat temu) Turon (93,9 – 89,8 mln lat temu) Koniak (89,8 – 86,3 mln lat temu) Santon (86,3 – 83,6 mln lat temu) Kampan (83,6 – 72,1 mln lat temu) Mastrycht (72,1 – 66 mln lat temu)
Paleogen (66 – 23,03 mln lat temu) Paleocen (66 – 56 mln lat temu) Dan (66 – 61,6 mln lat temu) Zeland (61,6 – 59,2 mln lat temu) Tanet (59,2 – 56 mln lat temu) Eocen (56 – 33,9 mln lat temu) Iprez (56 – 47,8 mln lat temu) Lutet (47,8 – 41,2 mln lat temu) Barton (41,2 – 37,71 mln lat temu) Priabon (37,71 – 33,9 mln lat temu) Oligocen (33,9 – 23,03 mln lat temu) Rupel (33,9 – 27,82 mln lat temu) Szat (27,82 – 23,03 mln lat temu) Neogen (23,03 – 2,58 mln lat temu) Miocen (23,03 – 5,332 mln lat temu) Akwitan (23,03 – 20,44 mln lat temu) Burdygał (20,44 – 15,97 mln lat temu) Lang (15,97 – 13,82 mln lat temu) Serrawal (13,82 – 11,63 mln lat temu) Torton (11,63 – 7,246 mln lat temu) Messyn (7,246 – 5,333 mln lat temu) Pliocen (5,333 – 2,58 mln lat temu) Zankl (5,333 – 3,600 mln lat temu) Piacent (3,600 – 2,58 mln lat temu) Czwartorzęd (2,58 mln lat temu – dziś) Plejstocen (2,58 mln lat temu – 11,7 tys. lat temu) Gelas (2,58 – 1,80 mln lat temu) Kalabr (1,80 mln lat temu – 774 tys. lat temu) Chiban (774 – 129 tys. lat temu) Późny plejstocen (129 – 11,7 tys. lat temu) Holocen (11,7 tys. lat temu – dziś) Grenland (11,7 – 8,2 tys. lat temu) Northgrip (8,2 – 4,2 tys. lat temu) Megalaj (4,2 tys. – dziś)