Głowaczów – Wikipedia, wolna encyklopedia
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
![]() Ulica Kozienicka | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Gmina | |||||
Prawa miejskie | 1445–1870, od 2024 | ||||
Burmistrz | Hubert Czubaj | ||||
Powierzchnia | 5,9568[1] km² | ||||
Populacja (2021) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna | 48 | ||||
Kod pocztowy | 26-903[3] | ||||
Tablice rejestracyjne | WKZ | ||||
Położenie na mapie gminy Głowaczów ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu kozienickiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) | 1407024 | ||||
SIMC | 0619366[4] | ||||
Urząd miejski Rynek 3526-903 Głowaczów | |||||
Strona internetowa |
Głowaczów – miasto w Polsce, położone w województwie mazowieckim, w powiecie kozienickim, w miejsko-wiejskiej gminie Głowaczów[4][5]. Jest siedzibą gminy oraz parafii św. Wawrzyńca[6].
Głowaczów znajduje się na Mazowszu na terenie historycznego Zapilicza. Uzyskał lokację miejską od założenia w 1445 roku[7][8]. Został pozbawiony praw miejskich 13 stycznia 1870 i włączony do gminy Lipa w powiecie kozienickim, którą przekształcono w gminę Mariampol[9]. W latach 1870–1954 siedziba wiejskiej gminy Mariampol, 1954–1972 gromady Głowaczów[10], a od 1973 nowej gminy Głowaczów[11]. W latach 1975–1998 należał administracyjnie do województwa radomskiego. 1 stycznia 2024 odzyskał status miasta[1].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]Miejscowość leży nad rzeką Radomką[7][12] na trasie między Warką a Kozienicami, otoczona Puszczą Kozienicką i Puszczą Stromecką. Krzyżuje się tu droga krajowa nr 48 z drogą wojewódzką 730. Przez Głowaczów przebiega pieszy szlak im. Witaliusza Demczuka. Głowaczewo położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiego[13].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Na początku XX w. prowadzone były prace archeologiczne m.in. „Na Trawce” koło młyna, które ujawniły pozostałości po pogańskim cmentarzysku (kultura Przeworska) z I i II w. p.n.e.
Miasto Głowaczów zostało założone w 1445 przez Sędziwoja Głowacza Leżeńskiego[7] herbu Nałęcz, na gruntach wsi Leżenice, za zezwoleniem księcia mazowieckiego Bolesława, na prawie chełmińskim. Wraz z miastem powstał kościół i parafia rzymskokatolicka[14]. Głowaczów był ośrodkiem garncarstwa, w którym wywarzane były przede wszystkim siwaki[15]. Mieszkańcy zajmowali się również handlem i tkactwem[7].
Kolejnymi dziedzicami Głowaczowa byli Leżeńscy, Wieszczyńscy i Boscy[7] herbu Jasieńczyk wraz z rodziną Ostrorogów[16][17].
W 1576 roku w Głowaczowie przebywał król Stefan Batory, który zatrzymał się w mieście jadąc do Radomia by potwierdzić przywileje dla szlachty[18].
Głowaczów utracił prawa miejskie w 1869 roku[19]. Kiedy przestał być miastem został przyłączony do gminy Lipa[20].
W drugiej połowie XVII w. w Głowaczowie zaczęli osiedlać się Żydzi[21], a w następnym stuleciu powstała samodzielna gmina wyznaniowa[22]. W 1827 w 64 domach mieszkało 490 ludzi, w 1861 w 98 domach 3934 (z czego 396 Żydów), zaś pod koniec tamtego stulecia w 121 domach 1424 mieszkańców[potrzebny przypis]. W bitwie pod Lipą koło Głowaczowa 15 lutego 1864 poniósł klęskę oddział powstańczy „Dzieci Warszawy” pod dowództwem por. Pawła Gąsowskiego[23]. W 1899 r. powstała synagoga, wcześniej istniał już żydowski cmentarz[potrzebny przypis]. W 1921 r. było 2271 mieszkańców[24].
We wrześniu 1939 toczyły się tu walki oddziałów osłaniających wycofującą się za Wisłę Armię „Prusy”. 10 września 1939 roku odbyła się bitwa o Głowaczów, w której walczyła 13 Kresowa Dywizja Piechoty wspomagana przez 1 Batalion Czołgów Lekkich[25]. Podczas bitwy zniszczono przynajmniej dwa niemieckie czołgi, a w rezultacie walk Niemcy wycofali się za Radomkę[25][26]. Głowaczów został poważnie zniszczony podczas kampanii wrześniowej[27].
Pewną liczbę Żydów z Głowaczowa wywieziono do obozów pracy w dystrykcie lubelskim w 1940 r.[28] Wiosną 1940 mieszkańcy Głowaczowa, a więc i Żydzi, zostali wysiedleni w związku z budową poligonu lotniczego w okolicy. Żydów przeniesiono na nieużytki między Jasieńcem a Mariampolem, gdzie żyli w prowizorycznych budach z dykty, blachy itp.[29] Rozlokowanie przesiedleńców odbyło się przy udziale i wedle wskazań Naczelnej Rady Starszych z Radomia[30]. W drugiej połowie sierpnia 1942 r. Żydów z Głowaczowa przeniesiono do getta w Kozienicach[31], skąd zostali później wywiezieni do Treblinki, gdzie ich wymordowano[potrzebny przypis].
W sierpniu 1944 podczas walk na przyczółku warecko-magnuszewskim miały miejsce ciężkie walki najpierw w dniach 9–16 sierpnia kilka kilometrów na północ od Głowaczowa znane jako bitwa pod Studziankami. Następnie w dniach 19–22 sierpnia odbyła się równie ciężka bitwa o Głowaczów. Najpierw oddziały Armii Czerwonej pod dowództwem marszałka Czujkowa w ramach planowanej szerszej operacji zdobyły miasto, które następnie zostało odbite przez Wehrmacht[32]. Wygranie przez Niemców bitwy o Głowaczów zatrzymało planowaną sowiecką ofensywę na Radom[32]. Następnie front zatrzymał się na tym odcinku do stycznia 1945. W wyniku działań wojennych w sierpniu 1944 roku miasto zostało prawie całkowicie zniszczone.
W 1949 została utworzona gmina Głowaczów z siedzibą w Głowaczowie[33]. Wcześniej Głowaczów był siedzibą gminy Mariampol[34][35].
Religia
[edytuj | edytuj kod]Od 1390 roku w Leżenicach istniał pierwotny drewniany kościół wraz z parafią, wybudowany staraniem Jana Głowacza Leżeńskiego. W 1445 r., gdy powstało miasto, powstała jako druga parafia Głowaczów oraz kościół pw. św. Wawrzyńca. Parafia Leżenice przetrwała do 1621 roku w dekanacie zwoleńskim. Obydwa kościoły zostały zniszczone przez Szwedów. W roku 1675 został wybudowany nowy kościół, ufundowany przez biskupa Tomasza Leżeńskiego. Świątynia ta przetrwała do 1944 r., kiedy to została wysadzona w powietrze przez Niemców[36].
Obecny kościół został wybudowany w latach 1956–1966 według projektu Władysława Pieńkowskiego. Świątynia jest przejawem szukania stylu narodowego w architekturze. Budowniczym kościoła był ks. Stanisław Sikorski[36].
Obecny cmentarz parafialny w Głowaczowie pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku[37].
Parafia św. Wawrzyńca jest siedzibą dekanatu głowaczowskiego, należącego do diecezji radomskiej[38].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]Do rejestru zabytków nieruchomych wpisany jest parafialny cmentarz rzymskokatolicki (najstarsza część, z nagrobkami) z pierwszej połowy XIX, nr rej.: A-1243 z 6.05.2014[39].
Ważniejsze obiekty
[edytuj | edytuj kod]- Urząd Miasta i Gminy Głowaczów
- Kościół św. Wawrzyńca w Głowaczowie, wybudowany w 1966 r.
- Cmentarz parafialny w Głowaczowie
- Cmentarz żydowski w Głowaczowie, założony w XVIII wieku
- Bank Spółdzielczy w Głowaczowie, założony w 1910 r.[40]
- Ochotnicza Straż Pożarna w Głowaczowie, założona w 1896 r.
- Obelisk poświęcony Józefowi Piłsudskiemu, znajdujący się na skwerku jego imienia[41][42], którego realizatorem był Jacek Michał Szpak
- Kopiec Józefa Piłsudskiego, jeden z siedmiu w Polsce, usypany w 1935 roku po śmierci marszałka przez mieszkańców Głowaczowa[43]
- Pomnik upamiętniający śmierć żołnierzy i ludności cywilnej podczas II wojny światowej na terenie gminy Głowaczów[44]
- Stadion sportowy z dwoma boiskami, szatniami i siedzibą klubu KS Legion Głowaczów
Oświata
[edytuj | edytuj kod]Dokumenty wymieniają szkołę elementarną działającą w Głowaczowie w roku 1827[45].
Obecnie na terenie Głowaczowa działają[46]:
- Publiczna Szkoła Podstawowa w Głowaczowie im. Tadeusza Kościuszki
- Niepubliczne Liceum dla dorosłych w Głowaczowie
Wcześniej istniało Publiczne Gimnazjum w Głowaczowie im. Jana Pawła II.
Sport
[edytuj | edytuj kod]Na terenie Głowaczowa działają[47]:
- KS Legion Głowaczów (Klub Sportowy Legion Głowaczów)[48] – klub piłkarski z siedzibą w Głowaczowie, założony w 1954[48] roku z inicjatywy mieszkańca Głowaczowa – Euzebiusza Małaśnickiego, który był jego zawodnikiem. Legion obecnie jest klubem tylko piłkarskim, jednak w przeszłości istniało wiele sekcji min. szermierka. Najwyższą ligą w jakiej znajdował się klub to klasa okręgowa[49],
- UKS Jastrząb Głowaczów – klub piłkarski założony w 2000 roku, przez Krzysztofa Wolskiego, trenera i jednocześnie prezesa klubu[50]. Do największych sukcesów klubu należą: zajęcie 7 miejsca w finale krajowym Turnieju Marka Wielgusa w 2003 roku oraz zajęcie 2 miejsca w półfinale krajowym w 2004 roku. Wychowankiem UKS Jastrząb Głowaczów jest reprezentant Polski Rafał Wolski[50].
Galeria zdjęć
[edytuj | edytuj kod]- Budynek Urzędu Gminy Głowaczów
- Pomnik poświęcony Józefowi Piłsudskiemu
- Kopiec pamięci Józefa Piłsudskiego
- Trybuny boiska KS Legion Głowaczów
- Dom wybudowany po wojnie
- Figura Chrystusa w parku
- Skwer na rynku w Głowaczowie jesienią
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Dz.U. z 2023 r. poz. 1472.
- ↑ GUS - Bank Danych Lokalnych [online], stat.gov.pl [dostęp 2024-04-23] .
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 313 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ a b GUS. Wyszukiwarka TERYT.
- ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji radomskiej.
- ↑ a b c d e Oskar Kolberg: Dzieła Wszystkie – Radomskie część I. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1887, s. 7.
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30–31.
- ↑ Postanowienie z 24 października (5 listopada) 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 419).
- ↑ Uchwała Nr 13e/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 29 września 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu kozienickiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 20 grudnia 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 29 września 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 31 grudnia 1954 r., Nr. 15, Poz. 104).
- ↑ Uchwała Nr XVII/80/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 8 grudnia 1972 w sprawie utworzenia wspólnych rad narodowych dla miast nie stanowiących powiatów i gmin w województwie kieleckim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 9 grudnia 1972, Nr 26, Poz. 174).
- ↑ Rzeka Radomka od Głowaczowa do Ryczywołu | wędkarstwo i ryby wędkuje.pl [online], wedkuje.pl [dostęp 2024-04-23] (pol.).
- ↑ Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.
- ↑ Gmina Głowaczów [online], kozienice.msib.pl [dostęp 2019-05-05] .
- ↑ Powiat Kozienice – Głowaczów [online], kozienicepowiat.pl [dostęp 2019-05-05] .
- ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2020-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-01)].
- ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II – wynik wyszukiwania – DIR [online], dir.icm.edu.pl [dostęp 2020-05-15] .
- ↑ Attention Required! [online], kozienice.dt.pl [dostęp 2020-05-07] [zarchiwizowane z adresu 2013-06-25] .
- ↑ Głowaczów. Starostwo Powiatowe w Kozienicach. [dostęp 2020-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-05)].
- ↑ Postanowienie z 24 października (5 listopada) 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 419).
- ↑ Głowaczów. Muzeum Historii Żydów Polskich.
- ↑ Zobacz stronę Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęconą Głowaczowowi https://archive.ph/20070818071029/http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/gminy/miasto/397.html.
- ↑ Zespół Szkół Informatycznych – Technikum nr 7 [online], powstanie1863.zsi.kielce.pl [dostęp 2020-08-27] (pol.).
- ↑ Attention Required! [online], kozienice.dt.pl [dostęp 2020-05-07] [zarchiwizowane z adresu 2013-06-25] .
- ↑ a b Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2020-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-21)].
- ↑ Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim s. 23, za Czesławem Zwolskim.
- ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 58.
- ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 63.
- ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 137, za Lipcem.
- ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 85.
- ↑ Krzysztof Urbański op. cit. s. 165.
- ↑ a b Głowaczów 1944. Najbardziej tajemnicza bitwa frontu wschodniego.. [dostęp 2024-01-27].
- ↑ Dz.U. z 1949 r. nr 24, poz. 167.
- ↑ Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.
- ↑ Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948.
- ↑ a b Oficjalna strona diecezji radomskiej – Parafia Głowaczów. [dostęp 2020-06-14].
- ↑ Strona powiatu kozienickiego. [dostęp 2020-06-07].
- ↑ GŁOWACZÓW – Parafia pw. św. Wawrzyńca | Portal Diecezji Radomskiej [online], diecezja.radom.pl [dostęp 2019-05-05] [zarchiwizowane z adresu 2019-05-04] .
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024, s. 37 [dostęp 2018-04-28] .
- ↑ Bank Spółdzielczy [online], bsglowaczow.pl [dostęp 2018-05-29] .
- ↑ Okolice Kozienic II. Mazowiecka Regionalna Organizacja Turystyczna.
- ↑ Zabytki i miejsca pamięci. Urząd Gminy Głowaczów.
- ↑ Okolice Kozienic II [online], mazowsze.travel [dostęp 2017-11-23] .
- ↑ Gmina Głowaczów [online], glowaczow.pl [dostęp 2017-11-23] .
- ↑ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II [online], dir.icm.edu.pl [dostęp 2020-05-15] .
- ↑ Oświata – Szkoły podstawowe i gimnazja. Urząd Gminy Głowaczów.
- ↑ Sport – Organizacje sportowe. Urząd Gminy Głowaczów.
- ↑ a b 90minut.pl – Legion Głowaczów. [dostęp 2020-06-14].
- ↑ Tygodnik OKO [online], tygodnikoko.pl [dostęp 2018-07-19] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-04] .
- ↑ a b 90minut.pl – Jastrząb Głowaczów. [dostęp 2020-06-14].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 219
- Mapa WIG Białobrzegi Pas 42 Słup 32 Warszawa 1937
- Czesław Tadeusz Zwolski Walki obronne na ziemi radomskiej w 1939 roku: artykuły i szkice historyczne Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Radomiu Radom 1983
- Antoni Lipiec. Getto w Głowaczowie. „Radomir”, s. 58–60, 1987.
- Krzysztof Reczek, Mieczysław Kurowski: Gmina Głowaczów. Renata Maj. Kozienice: DTPsystem, czerwiec 2005. ISBN 83-917680-5-8.
- Głowaczów. W: Danuta Lucyna Delekta, Krzysztof Zając: Tradycja Mazowsza – powiat kozienicki. Przewodnik subiektywny. Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, 2010, s. 64–66.
- J. Mühlberger: Białobrzegi i Głowaczów. 1903.
- Dokument, w którym Krzysztof Leżeński, donuje bratu Marianowi dobra dziedziczne w mieście Głowaczowie oraz wsie Leżenice i Chodkowa (powiat warecki). Warszawa: 1630-06-12.
- Głowaczów. Kartoteka powiatu wareckiego w średniowieczu. Kartoteka Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu.. Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk.
- Oskar Kolberg Dzieła wszystkie – Radomskie część I. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław-Poznań (1887)
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Głowaczów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 608 .
- Gmina Głowaczów